Βραζιλία, μια κρίση αντιπροσώπευσης

Δευτέρα 24 Ιουνίου 2013
Ένα κύμα διαμαρτυρίας στη Βραζιλία ενσωματώνει νέες ιδέες της πολιτικής κοινότητας που αμφισβητούν τις παλιές κοινωνικές πρακτικές και συγκεντρωτικές δομές της χώρας, λέει ο Arthur Ituassu.

Ήταν, είναι, ένας πολιτικός σεισμός. Ξαφνικά, στις 17 Ιουνίου 2013, περισσότεροι από 150.000 άνθρωποι εμφανίστηκαν στους δρόμους για να διαμαρτυρηθούν σε έντεκα μεγάλες πόλεις της Βραζιλίας. Η ημέρα θα μείνει στην ιστορία ως η μεγαλύτερη πολιτική διαδήλωση στη χώρα από το 1992, όταν οι νεαροί cara pintadas («ζωγραφισμένα πρόσωπα»), άσκησαν πίεση για την καταγγελία του προέδρου, Fernando Collor de Mello. Στο Ρίο και μόνο, εκτιμάται ότι περίπου 100.000 άνθρωποι πήγαν στο κέντρο της πόλης για να βαδίσουν ο ένας πλάι στον άλλο και να φωνάξουν πολιτικά συνθήματα, ενώ μερικοί αποφάσισαν να πιέσουν περισσότερο και εκτόξευσαν αυτοσχέδιες βόμβες μολότωφ στην πρεσβεία. Η συγκέντρωση θυμίζει επίσης την τελευταία λαϊκή συνέλευση αυτού του μεγέθους στην πόλη, το 1968, εναντίον της τότε στρατιωτικής δικτατορίας.

Στο Σάο Πάολο, περίπου 65.000 άνθρωποι βγήκαν στους δρόμους. Το ινστιτούτο δημοσκοπήσεων Datafolha Research διαπίστωσε ότι οι περισσότεροι από αυτούς ήταν περίπου 26-35 ετών και δεν είχαν προτίμηση σε κανένα πολιτικό κόμμα, πάνω από το 80% δήλωσαν ότι ακολουθούσαν το κίνημα μέσω του Facebook.

Ακόμη και λεπτομερείς έρευνες αυτού του είδους δεν μπορούν να προσδιορίσουν τι ακριβώς κρύβεται πίσω από μια τέτοια τεράστια δημόσια σύναξη, ειδικά τη στιγμή που η Βραζιλία γνώρισε σχεδόν δύο δεκαετίες βελτίωσης της ευημερίας, πολιτικής σταθερότητας και κοινωνικής ένταξης. Με αυτή την έννοια, κανένα σύντομο άρθρο, μεταφυσικό όπως θα ήταν, δε μπορεί να εξηγήσει «τι πραγματικά συμβαίνει στη Βραζιλία». Στην καλύτερη περίπτωση, μπορεί κανείς να προσφέρει κάποια κομμάτια που, όλα μαζί, δίνουν κάποια αίσθηση της πραγματικότητας.

Μια νέα φωνή

Ένα καλό σημείο εκκίνησης είναι οι ιδέες και τα επιχειρήματα που έχουν εκφραστεί στους δρόμους και στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης . Αυτά αντιπροσωπεύουν μια νέα φωνή στη Βραζιλία, μια φωνή που δεν αντιπροσωπεύεται στα μίντια ή τα πολιτικά κόμματα της χώρας και που είναι σε αντιδιαστολή με τις παλιές, συγκεντρωτικές κοινωνικοπολιτικές δομές. Αυτή η φωνή προσπαθεί να συνιστά νέες έννοιες πολιτικής κοινότητας σε ένα πλαίσιο, όπου προς το παρόν δεν υπάρχει καμία θεσμική διαδρομή διαθέσιμη. Πρόκειται για μια σύγκρουση της νέας Βραζιλίας με την παλιά.

Η ιστορία ξεκίνησε στις 6 Ιουνίου στην πόλη του Σάο Πάολο. Μερικές χιλιάδες άνθρωποι βγήκαν στους δρόμους, δήθεν για να διαμαρτυρηθούν έναντια στην κατά είκοσι σεντ αύξηση στην τιμή του εισητηρίου του λεωφορείου. Η αστυνομία του Σάο Πάολο και τα καθεστωτικά μίντια της Βραζιλίας, που βρέθηκαν προ εκπλήξεως, έσπευσαν να ορίσουν (και να πασαλείψουν) αυτό που συνέβαινε σαν “συμμορίτικη εξέγερση”. Και οι δύο αντέδρασαν βίαια, συμβολικά ή κυριολεκτικά, με βίαια μέσα (κυρίως TV) καταδίκης και τραυματισμούς σε οκτώ διαδηλωτές και δύο αστυνομικούς.

Αυτή η υπερβολική αντίδραση ήταν αντιπαραγωγική. Οι διαδηλωτές αντιστάθηκαν σε αυτήν την προσπάθεια να τους στριμώξουν στη γωνία, συνεχίζοντας τις διαδηλώσεις τους. Όπως συνέχισαν αυτοί, το ίδιο έκαναν και οι κατασταλτικές αστυνομικές συμπεριφορές και ο αριθμός των απωλειών. Στις 11 Ιουνίου, τριάντα οκτώ άνθρωποι τραυματίστηκαν, μεταξύ των οποίων οκτώ αστυνομικοί, και δεκαεννέα άτομα συνελήφθησαν. Δύο ημέρες αργότερα οι διαμαρτυρίες έφθασαν σε ένα σημείο καμπής, όταν 105 διαδηλωτές, δεκαοκτώ αστυνομικοί και δεκαπέντε δημοσιογράφοι τραυματίστηκαν στις συγκρούσεις.

Όπως οι άνθρωποι ξεχύνονταν στους δρόμους κατά τη διάρκεια αυτών των πέντε πρώτων ημερών, υπήρξε εξίσου δημιουργική κινητοποίηση στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, με χιλιάδες ποστς να κοινοποιούνται ενάντια στην καταστολή και την κάλυψη των γεγονότων από τα καθεστωτικά μέσα ενημέρωσης. Τα social media χρησιμοποιήθηκαν επίσης για να προγραμματίσουν σημαντικές συγκεντρώσεις για τις 17 Ιουνίου στις μεγαλύτερες πόλεις της Βραζιλίας.

Αυτή τη φορά, θα ήταν για πολλά περισσότερα από τα «είκοσι σεντς». Στην πραγματικότητα, τα ζητήματα που ανακύπτουν σε όλες τις διαδηλώσεις – ειδικά στις 17 Ιουνίου – είναι ταυτόχρονα πολλαπλά και πολύπλοκα, ασαφή και διάσπαρτα. Ωστόσο, αν εξεταστούν σε ένα ευρύτερο πλαίσιο – αυτό της ιστορικής αδυναμίας του κράτους της Βραζιλίας για παροχή δημόσιων υπηρεσιών και της υπερβολικής συγκέντρωσης των μέσων μαζικής ενημέρωσης, καθώς και του κόστους που συνεπάγεται το Παγκόσμιο Κύπελλο του 2014 – τότε όλα μαζί εγείρουν εύλογα ερωτήματα τόσο σχετικά με την πολιτική επικοινωνία στη Βραζιλία όσο και με την αντιπροσώπευση στο δημοκρατικό καθεστώς της χώρας.

Μπορούν να αποτελέσουν ακόμη ένα συνεκτικό σύνολο πολιτικών ιδεών. Ένα ευρέως διαδεδομένο θέμα των διαδηλώσεων, για παράδειγμα, συνδέει το θέμα των δημόσιων μεταφορών, που τέθηκε στο Σάο Πάολο, με τα χρόνια προβλήματα στον τομέα της υγείας, της εκπαίδευσης και της δημόσιας ασφάλειας. Αυτή είναι μια νέα έκδοση μιας παλιάς συζήτησης σχετικά με την πλευρά των δαπανών στα δημόσια ζητήματα στη Βραζιλία. Το κράτος της Βραζιλίας, βαθιά ριζωμένο στις λογικές του καπιταλισμού, έχει ιστορικά αποτύχει στην ευθύνη του να προσφέρει δημόσια οφέλη σε μια πολύ άνιση κοινωνία.

Ο πλέον υψηλού προφίλ τομέας των δημόσιων μεταφορών είναι ένα παράδειγμα αυτής της κατάστασης. Το κράτος της Βραζιλίας, στενά συνδεδεμένο με την αυτοκινητοβιομηχανία – ιδιοκτήτες και εργαζόμενοι – γέμισε τις πόλεις με καινούρια αυτοκίνητα και ρύπανση (αλλά όχι υποδομές), και έδωσε επανειλημμένως κίνητρα σ’ αυτόν τον τομέα, ως μέρος των προσπαθειών για την καταπολέμηση της παγκόσμιας ύφεσης. Από το 2002, σύμφωνα με μια μελέτη που δημοσιεύθηκε στο Folha του São Paulo, 1,6 εκατομμύρια καινούρια αυτοκίνητα (13.000 το μήνα) έχουν βγει στο δρόμο της πρωτεύουσας του Σάο Πάολο και μόνο. Αν προστεθούν και τα φορτηγά και οι μοτοσικλέτες στο λογαριασμό, ο αριθμός των νέων οχημάτων είναι 2,6 εκατομμύρια (πάνω από 20.000 το μήνα). Στο Ρίο και το Σαλβαδόρ, όπως στο Σάο Πάολο, για να αναφέρουμε μόνο τις πόλεις αυτές, η κίνηση των αυτοκινήτων έχει μεταμορφωθεί σε ένα καθημερινό δημόσιο δράμα.

Μια ανερχόμενη γενιά νέων και κατοίκων των πόλεων έχει κάνει μια σύνδεση μεταξύ αυτών των ανησυχιών και άλλων: μεταξύ των οποίων τα διαδοχικά σκάνδαλα διαφθοράς που συμμετέχουν υψηλά ιστάμενοι πολιτικοί, καθώς και τα αυξανόμενα κόστη του παγκόσμιου τουρνουά ποδοσφαίρου το 2014. Στην τελευταία περίπτωση, 33 δισεκατομμύρια ρεαλ ($ 16bn) πρόκειται να επενδυθούν, λιγότερα από 4bn από ιδιωτική πρωτοβουλία. Το 2010, η κυβέρνηση εκτίμησε ότι 5,4 bn rs (περίπου $ 2,7 bn ) επρόκειτο να δαπανηθούν στην ανακαίνιση ή την κατασκευή των γηπέδων. Τρία χρόνια αργότερα, οι δαπάνες στον τομέα αυτό και μόνο έχουν φτάσει σε ένα ποσό πάνω από 7 bn rs ($ 3,5 bn). Το BBC αναφέρει ότι τα γήπεδα της Νότιας Αφρικής κόστισαν μόλις $ 1.12bn το 2010.

Επιπλέον, οι νέοι διαδηλωτές έχουν εστιάσει την κριτική τους στα κόμματα και τα μέσα ενημέρωσης, δύο πολύ σημαντικούς παράγοντες της πολιτικής εκπροσώπησης όσον αφορά τη σύνδεση της κοινωνίας των πολιτών στην πολιτική σφαίρα. Όσον αφορά τους πολιτικούς, οι στόχοι τους έχουν καλύψει όλα τα επίπεδα: τον πρόεδρο, τους διοικητές και τους δημάρχους, δεν έχει σημασία σε ποιο κόμμα ή σε ποια πλευρά ανήκουν. Αυτό αντικατοπτρίζεται σε συνθήματα όπως “κανένα κόμμα δεν με αντιπροσωπεύει» και «οι άνθρωποι ενωμένοι δεν χρειάζονται τα κόμματα», που φωνάζονταν μαζί με το «δεν χρειαζόμαστε το Παγκόσμιο Κύπελλο, χρειαζόμαστε χρήματα για την υγεία και την εκπαίδευση», «πόσα σχολεία χωράνε στο Μαρακανά(στάδιο); » και «Λιγότερη διαφθορά, περισσότερη εκπαίδευση».

Όσον αφορά τα μίντια το επίκεντρο των διαδηλώσεων ήταν (φυσικά) το Rede Globo , ο μεγαλύτερος ιδιωτικός όμιλος που κυριαρχεί στο συγκεντρωτικό σύστημα των μέσων μαζικής ενημέρωσης της Βραζιλίας για δεκαετίες. Εκτός από τη συμβολική κριτική στα social media, ένας δημοσιογράφος του Globo παρενοχλήθηκε φυσικά από διαδηλωτές και το κεντρικό γραφείο του δικτύου απειλήθηκε από μια μικρή ομάδα στο Σάο Πάολο. Επίσης, στις 17 Ιουνίου, η ισχυρή Globo TV – που έγινε στόχος των διαδηλώσεων, και δέχθηκε έντονη κριτική στα social media – μεταδίδει μια δήλωση στη μέση του κεντρικού δελτίου ειδήσεων Jornal Nacional . Η δήλωση είχε σκοπό να υπερασπιστεί την κάλυψη των γεγονότων, λέγοντας ότι είχαν αναφέρει τα γεγονότα από την αρχή και δεν είχαν «τίποτα να κρύψουν”, και ότι ο πολίτης έχει “το δικαίωμα να διαμαρτύρεται”. Το ίδιο το γεγονός ότι η Globo αισθάνθηκε την υποχρέωση να το κάνει αυτό – να «ανταποκριθεί», με την έννοια που χρησιμοποιείται από την θεωρητική Hanna Fenichel Pitkin – ήταν ένα πολύ ισχυρό σημάδι των επιπτώσεων των διαδηλώσεων.

Στην πραγματικότητα, η ανταπόκριση έγινε κοινό μοτίβο στα μίντια μετά την καταιγίδα. Αρθρογράφοι, δημοσιογράφοι και πολιτικοί έλεγαν όλοι «Λυπάμαι», με τον πρόεδρο της Βραζιλίας, Ντίλμα Ρούσεφ, να το κάνει με τον πιο διορατικό τρόπο. Σε ομιλία του στις 18 Ιουνίου, είπε ότι “οι φωνές στους δρόμους πρέπει να ακουστούν. Ξεπερνούν τους παραδοσιακούς μηχανισμούς της [αντιπροσώπευσης μέσα από] τα θεσμικά όργανα, τα πολιτικά κόμματα, τις ενώσεις και τα μέσα ενημέρωσης «.

Μετά το κόμμα

Είναι πολύ νωρίς για να αξιολογήσουμε τις συνέπειες της 17ης Ιουνίου, ιδίως καθώς οι διαδηλωτές έχουν υποσχεθεί να συνεχίσουν τις ενέργειές τους, ακόμη και μετά την ακύρωση της απόφασης για αύξηση της τιμής των εισητηρίων στις 19 Ιουνίου. Όμως, τρία πράγματα είναι ήδη ξεκάθαρα.

Πρώτον, η φαντασίωση ότι η Βραζιλία έχει μεταμορφωθεί σε παράδεισο έληξε. Δεν είναι δυνατόν να κρυφτεί πια ότι οι πόλεις της Βραζιλίας είναι πλέον αστικές καταστροφές, που χαρακτηρίζονται από τεράστια μποτιλιαρίσματα, κερδοσκοπία στον χώρο της στέγασης και έλλειψη υποδομών και δημοσίων υπηρεσιών. Δεύτερον, το από πάνω προς τα κάτω πλαίσιο εκσυγχρονισμού που βασίζεται στην κατανάλωση και την αύξηση της οικονομικής δραστηριότητας πλέον αμφισβητείται. Οι άνθρωποι της Βραζιλίας έχουν δείξει τα όρια της ανοχής τους απέναντι στους πολιτικούς θεσμούς που έχουν αποτύχει αποτελεσματικά στην επίλυση των προβλημάτων στη δημόσια υγειονομική περίθαλψη, την εκπαίδευση και την ασφάλεια .. (Μια επιγραφή στο Ρίο δίνει το νόημα: “Δεν είναι για τα σεντς, αλλά για τα δικαιώματα»). Τρίτον, οι διαδηλώσεις θέτουν σε αμφισβήτηση την ικανότητα των πολιτικών θεσμών της Βραζιλίας να στεγάσουν και να διαδόσουν τις νέες αντιλήψεις της ζωής που προβάλλουν οι διαμαρτυρίες εντός της πολιτικής κοινότητας της Βραζιλίας.

Οι διαδηλώσεις, όποιο και να είναι το τέλος τους, είναι μια πρόκληση για τη Βραζιλία να ξεκόψει με αντίκες, συγκεντρωτικές κοινωνικές πρακτικές και δομές, οι οποίες περιλαμβάνουν τη διαφθορά, την έλλειψη μιας πραγματικής δημόσιας συνείδησης, μυστικοπαθείς πολιτικούς θεσμούς και ένα πολύ συγκεντρωτικό σύστημα μέσων ενημέρωσης. Στο πλαίσιο αυτό, τα γεγονότα αυτά μπορούν να θεωρηθούν ως ένα καθαρό προϊόν των αλλαγών που γνώρισε η χώρα τις τελευταίες δύο δεκαετίες, όπως η σχετική οικονομική ευημερία, η πολιτική σταθερότητα και η κοινωνική ένταξη . Θα είχε πολύ καλύτερο αποτέλεσμα να βασιστούν σε αυτή την κληρονομιά και να συμβάλουν στην ανανέωση της Βραζιλίας και όχι να συρθούν σε βίαιες αντιπαραθέσεις που καταστρέφουν τις δυνατότητές τους.

Πηγή: http://www.opendemocracy.net/arthur-ituassu/brazil-crisis-of-representation

http://www.indymedia.org.uk/en/2013/06/510703.html

https://athens.indymedia.org

Advertisements

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s