«Survivor»:Ένα ριάλιτι επιβίωσης στη σκιά της κρίσης

της Μαριάννας Τζιαντζή

http://prin.gr/?p=14355

Η απήχηση που έχει σήμερα το «Survivor» φανερώνει πιο πολλά για την κοινωνία που το καταναλώνει παρά για το ίδιο το σόου.

Παλιά η συνταγή, νέο το σερβίτσιο

Η ΑΠΟΥΣΙΑ ΤΗΣ «ΚΑΛΗΣ» ΤΗΛΕΟΡΑΣΗΣ

Υπάρχουν άνθρωποι που δεν βλέπουν τηλεόραση ή βλέπουν ελάχιστη – και δεν χάνουν πολλά. Όμως αν κάποιος έχει το βράδυ ανοιχτή τη συσκευή του, το πιθανότερο είναι να βλέπει το ριάλιτι «Survivor» στον Σκάι. Σύμφωνα με τις μετρήσεις τηλεθέασης, πριν τέσσερις μέρες αυτό το σόου σημείωσε 43,4% στο γενικό κοινό και 59% στις νεαρές ηλικίες, ενώ μισή ώρα πριν τα μεσάνυχτα τα νούμερα ξεπέρασαν το 70%. Η επιτυχία αυτής της εκπομπής απασχόλησε πολλούς και δικαιολογημένα, αφού την περασμένη δεκαετία ο έλληνας τηλεθατής είχε φάει τα ριάλιτι με το κουτάλι (ή μάλλον τα ιδιωτικά κανάλια πρόσφεραν ριάλιτι με τη σέσουλα) και επομένως ήταν λογικό να υποθέσουμε ότι το είδος είχε συμπληρώσει τον κύκλο του. Το ενδιαφέρον του τηλεοπτικού κοινού είχε ξεθυμάνει λόγω της υπερπροσφοράς αλλά κι επειδή στην τηλεόραση προβάλλονταν ελληνικές σειρές, κυρίως κωμωδίες, που προσείλκυαν εκατομμύρια τηλεθεατές. Εξάλλου, αυτό το φαινόμενο έχει ξανασυμβεί στην ιστορία της τηλεόρασης, δηλαδή ένα είδος που κάποτε έκανε πιένες να ξεφουσκώσει, αλλά αργότερα να επανέλθει με κάπως αλλαγμένη μορφή και η τηλεθέασή του να εκτιναχτεί. Αυτό συνέβη, π.χ., με τα τηλεπαιχνίδια που γνώρισαν μια δεύτερη άνοιξη -και μάλιστα σε παγκόσμιο επίπεδο- όταν άρχισε να προβάλλεται το «Ποιος θέλει να γίνει εκατομμυριούχος;»

Το «Survivor» (Επιζήσας) είχε πρωτοεμφανιστεί το 2003 και το τωρινό είναι η τέταρτη εκδοχή του. Όπως συχνά συμβαίνει στην τηλεόραση και την ιστορία, το παλιό επιστρέφει με το ένδυμα του καινούριου ή μάλλον του ψευτοκαινούριου. Είναι αυτονόητο πως η κύρια αιτία που το «Survivor» έχει τόσους πιστούς είναι η ένδεια των άλλων ψυχαγωγικών τηλεοπτικών προγραμμάτων. Η ανανέωση, ένα βασικό συστατικό αυτού που θα λέγαμε «καλή τηλεόραση», λάμπει σήμερα διά της απουσίας της. Η ουσιαστική ανανέωση θέλει χρήμα, φαντασία και ανάληψη ρίσκου, είναι ένα είδος πολυτελείας. Κι αυτό, μέχρι στιγμής, δεν το έχει ούτε στο ελάχιστο πετύχει ούτε η ιδιωτική ούτε η δημόσια τηλεόραση.

Η απήχηση του «Survivor» υπογραμμίζει την απουσία του «άλλου», δηλαδή μιας τηλεόρασης που μας κεντρίζει, μας διασκεδάζει, μας συγκινεί. Για παράδειγμα, εντυπωσιακή είναι σήμερα η απουσία πολιτικών σατιρικών εμπομπών τη στιγμή που η επικαιρότητα προσφέρει ανεξάντλητο υλικό για να γελάσουμε και να κλάψουμε με τα χάλια αυτών που μας κυβερνούν κι αυτών που φιλοδοξούν να μας κυβερνήσουν. Και όταν κάποιοι αναπολούν τις καλές στιγμές της ελληνικής τηλεόρασης, κάνουν βουτιά όλο και στο πιο μακρινό παρελθόν, π.χ., στις «Τρεις χάριτες», στους «Απαράδεκτους», στους «10 μικρούς Μήτσους», ή ακόμα και στις σειρές της ασπρόμαυρης ΕΡΤ.

Ξαναζεσταμένο φαγητό το «Survivor», όμως η κοινωνία που το καταναλώνει δεν είναι αυτή του 2003. Πολλά έχουν αλλάξει από τότε και αυτές τις αλλαγές θα άξιζε να προσεγγίσουμε.

To πρώτο καθαρόαιμο ριάλιτι που γνωρίσαμε στην Ελλάδα ήταν το «Big Brother» που άρχισε να προβάλλεται στον ΑΝΤ1 στις 10 Σεπτεμβρίου του 2001, την παραμονή της επίθεσης στους Δίδυμους Πύργους. Ημερομηνία σημαδιακή. Τότε η παραγωγή έκρινε ότι δεν ήταν απαραίτητο να ενημερωθούν οι έγκλειστοι στο σπίτι του Μεγάλου Αδελφού για το τι είχε συμβεί. Σημαδιακή κι αυτή η αποσιώπηση, αφού δείχνει ότι οι παίχτες (αλλά και οι φανατικοί τηλεθεατές του σόου) ζουν σε ένα ιστορικό κενό, μια γυάλα όπου οι ανεμοστρόβιλοι της Ιστορίας δεν τους αγγίζουν.

Επιπλέον, στα ριάλιτι επιβίωσης, στα οποία κατατάσσεται και το «Survivor», οι παίχτες ζουν και σε ένα γεωγραφικό κενό. Ο Άγιος Δομίνικος, η Παταγονία, η αυστραλιανή έρημος, οι τόποι όπου εκτυλίσσονται τα διάφορα «Survivor» λειτουργούν σαν χάρτινο ντεκόρ. Καμία περιέργεια δεν επιτρέπεται ή ενθαρρύνεται, καμία πληροφορία δεν παρέχεται για τον τόπο, τους ανθρώπους του, τον πολιτισμό και την ιστορία τους.

Το 2006 στα νησιά Φίτζι, όπου γυριζόταν ένας αμερικανικός «Survivor», έγινε πραξικόπημα και ο εκλεγμένος πρόεδρος, που κυβερνούσε τη χώρα από το 2000, ανατράπηκε από έναν αξιωματικό του στρατού Ωστόσο, η βίαιη κατάλυση της δημοκρατίας, η διάλυση του Κοινοβουλίου και η κήρυξη του στρατιωτικού νόμου, η κλαγγή των όπλων δεν έφτασαν σε ένα από τα 322 νησάκια της χώρας όπου γυριζόταν ένας κύκλος του αμερικανικού «Survivor». Στο νησί του «Επιζώντα» οι παίχτες δεν κατάλαβαν τίποτα – το ίδιο και οι τηλεθεατές. Η χούντα διαβεβαίωσε τους παραγωγούς ότι το τηλεοπτικό συνεργείο και οι παίχτες ήταν ασφαλείς, ότι ο ανεφοδιασμός τους με τρόφιμα θα συνεχιζόταν κανονικά και ότι μόλις ολοκληρωνόταν το παιχνίδι, όλοι θα επέστρεφαν με ασφάλεια στην πατρίδα τους. Όπως και στην πραγματική ζωή, συχνά η μη χρησιμοθηρική γνώση, αυτή που δεν έχει σχέση με εξετάσεις, με αξιολόγηση, με ανεύρεση εργασίας, με χτίσιμο καριέρας θεωρείται περιττή, είδος πολυτελείας.

Ριάλιτι χθες και σήμερα

Θα μπορούσαμε να διακρίνουμε τέσσερα σημεία που δείχνουν πώς έχουν αλλάξει οι συνθήκες πρόσληψης του «Survivor» σε σχέση με τους προηγούμενους κύκλους.

Πρώτο: Η σκιά της κρίσης. Το πρώτο κύμα των ριάλιτι είχαν σαν φόντο τον λεγόμενο πόλεμο κατά της διεθνούς τρομοκρατίας. Μάλιστα, τότε το παράδειγμα της Αργεντινής, μιας χώρας γονατισμένης από την κρίση και όπου τα ριάλιτι μεσουρανούσαν, φάνταζε σαν εξαίρεση. Στην τσακισμένη από την κρίση Ελλάδα, το «Survivor» μας διδάσκει ότι για ένα κομμάτι ψωμί, για ένα πιάτο ρύζι, «δεν φτάνει μόνο η δουλειά»: χρειάζεται η πλήρης υποταγή, το ρουφιάνεμα, η αλληλοεξόντωση.

Δεύτερο: Η απενοχοποίηση του είδους. Εντάξει, βλέπουμε «Survivor», και τι έγινε; «Στην αρχή του “Mεγάλου Aδελφού” όλοι ήταν εναντίον, έλεγαν ότι είναι τηλεοπτικό σκουπίδι», είχε δηλώσει πριν 15 χρόνια ο γάλλος φιλόσοφος Zαν Mποντριγιάρ. «Όταν κατηγορήθηκαν για σνομπισμό και ελιτισμό, άλλαξαν γνώμη. Eγώ εξακολουθώ να πιστεύω ότι αποτελεί μέρος του τέλειου εγκλήματος, αλλά δεν μπορώ πλέον να το λέω, επειδή η γενική τάση είναι η προσχώρηση στη συναίνεση, στην ενιαία σκέψη». Η απενοχοποίηση των ριάλιτι ολοκληρώθηκε με την εκλογή του Ντόναλντ Τραμπ στις ΗΠΑ. Να υπενθυμίσουμε ότι από το 2004 και για δέκα χρόνια ο Τραμπ ήταν παρουσιαστής και συμπαραγωγός του δημοφιλούς ριάλιτι του NBC «Ο μαθητευόμενος» («Τhe Apprentice»). Όπως έχει επισημανθεί, όταν ο πρόεδρος των ΗΠΑ είναι κάποιος που έγινε διάσημος μέσω ενός ριάλιτι σόου, δεν μπορούμε να συνεχίσουμε να βλέπουμε αυτό το είδος τηλεόρασης σαν μια φτηνή μορφή «υποκουλτούρας» που δεν έχει αντίκτυπο στην πραγματική ζωή. Κανείς πλέον δεν βλέπει τον Τραμπ σαν καρικατούρα, όπως συνέβαινε πριν μια δεκαετία. Εξάλλου κάτι ανάλογο έχει συμβεί και στην Ελλάδα με την αναγνώριση του Βασίλη Λεβέντη ως σοβαρού πολιτικού ή και με την περιβόητη άποψη γνωστού δημοσιογράφου του Σκάι για ενδεχόμενο συμμετοχής μιας «σοβαρότερης» Χρυσής Αυγής σε μια συντηρητική κυβερνητική συμμαχία. Το εξωφρενικό του χθες γίνεται το αυτονόητο του σήμερα.

Τρίτο: Τα επαγγέλματα του σώματος. Οι περισσότεροι από τους παίχτες του νέου κύκλου του «Survivor» ασκούν κάποιο επάγγελμα που έχει σχέση με το σώμα ή απαιτεί καλογυμνασμένο σώμα: επαγγελματίες ή ερασιτέχνες αθλητές, γυμναστές, μοντέλα, τηλεπαρουσιάστριες, ηθοποιοί. Ακόμα κι ένας πρώην μισθοφόρος. Οι μπιροκοιλιές αποκλείονται και η fitness, δηλαδή το να είσαι σε φόρμα, γίνεται η νέα θρησκεία. Στο πνεύμα των καιρών κι αυτό. Αν φαίνεσαι γυμνασμένος και δυναμικός, έχεις περισσότερες πιθανότητες κάπου να σε προσλάβουν, ενώ μειώνονται οι πιθανότητες να καταφύγεις στο υπό κατεδάφιση δημόσιο σύστημα υγείας. Το ρωμαλέο σώμα γίνεται επαγγελματικό προσόν, γίνεται ένα συν στον αγώνα για επιβίωση εντός κι εκτός παιχνιδιού.

Τέταρτο: Η έκρηξη των social media. Πριν 15 χρόνια περίπου, τα ριάλιτι ήταν ο μήνας που έτρεφε τους τηλεοπτικούς έντεκα. Πολλά έντυπα και πάμπολλες εκπομπές ασχολούνταν με τα τεκταινόμενα στα διάφορα ριάλιτι και τάλεντ σόου. Οι πρώην παίχτες ήταν περιζήτητοι στα πρωινάδικα και τα μεσημεριανάδικα, ενώ και οι μαμάδες τους έβρισκαν ένα φιλόξενο τηλεοπτικό βήμα για να καταγγείλουν τις όποιες αδικίες είχαν διαπραχτεί σε βάρος των τέκνων τους. Μάνα Μιμίκου, Μάνα Μαίρης. Ακόμα και τα κεντρικά δελτία ειδήσεων δυο-τριών καναλιών αφιέρωναν χρόνο στις «συγκλονιστικές εξελίξεις» σε κάποιο ριάλιτι ή τάλεντ σόου.

Ήταν η χρυσή εποχή των ριάλιτι, αλλά και της φιλολογίας γύρω απ’ αυτά. Άρθρα, βιβλία, ρεπορτάζ, στην Ελλάδα και παντού. Σήμερα ο «κοινωνικός σχολιασμός» έχει περάσει στο φέισμπουκ και το τουίτερ και πράγματι πολλά σχόλια εντυπωσιάζουν με το χιούμορ και την ευθυβολία τους. Όμως τα περισσότερα δεν ασκούν κριτική στο «κόνσεπτ», στην κεντρική ιδέα του σόου, ούτε σε αυτούς που εμπορεύονται τον κανιβαλισμό και την αλληλοεξόντωση, που κερδίζουν χρήματα από τις διαφημίσεις και τα SMS, αλλά στους παίχτες, στον κακό, τον καλό και τον άσχημο. Στον αχάριστο, τον ιντριγκαδόρο ή τον κουβαλητή.

΄Ετσι καλύπτεται, με διαστρεβλωμένο τρόπο, και μια βασική κοινωνική ανάγκη: το να έχουμε λόγο για τα όσα συμβαίνουν στη δημόσια σφαίρα. Μια που ο λόγος μας (ή η λαϊκή ψήφος στις εκλογές ή το δημοψήφισμα του ’15) δεν μετράει, μια που η μνημονιακή βαρβαρότητα έτσι κι αλλιώς θα περάσει, μια που ο «έντιμος συμβιβασμός» είναι αναπόφευκτος, ας περιοριστούμε να κρίνουμε μια χούφτα συμπατριώτες μας, ανάμεσά τους και VIPS (έτσι έχουν χαρακτηριστεί οι «Διάσημοι»), που ψωμολυσσάνε σε μια έρημη ακτή του Αγίου Δομίνικου.

Τι και ποιον θα φάμε σήμερα;

Το ερώτημα «Τι θα φάμε σήμερα;« απασχολεί εκατοντάδες χιλιάδες οικογένειες στην Ελλάδα οι οποίες δεν αναζητούν την απάντηση στις εκπομπές μαγειρικής αφού δεν έχουν ξεμείνει από ιδέες, από συνταγές, αλλά από χρήματα. Για τους παίχτες του «Survivor» το ερώτημα συμπληρώνεται με το «Ποιον θα φάμε σήμερα;» Ποιανού η αποχώρηση θα εξασφαλίσει τη δική μου παραμονή;

Τελικά, η απήχηση που έχει σήμερα το «Survivor» φανερώνει πιο πολλά για την κοινωνία που το καταναλώνει παρά για το ίδιο το σόου. Δείχνει τη φτώχεια της κοινωνικής ζωής, τη συρρίκνωση της δημόσιας σφαίρας ή μάλλον την αντικατάστασή της από ένα ψηφιακό είδωλό της. Δείχνει το πόσο η οθόνη της τηλεόρασης ή της ταμπλέτας έχει γίνει υποκατάστατο της πραγματικής ζωής, της παρέας, της συζήτησης, της συλλογικής διασκέδασης. Και φυσικά δεν έχει νόημα το να μιλάμε για το υποτιθέμενο «χαμηλό επίπεδο» των παικτών ή των τηλεθεατών, ώστε να επιβεβαιωθεί η δική μας διανοητική ανωτερότητα. Ωστόσο, το «κόνσεπτ», αν και ιδιοφυές, δεν είναι ούτε ουδέτερο ούτε αθώο. Kαι δεν είναι αθώο όχι γιατί πέφτει σε «κακά χέρια» ή χρησιμοποιούνται ευτελή υλικά, αλλά επειδή τα ριάλιτι αυτού του τύπου αντανακλούν, νομιμοποιούν και αναπαράγουν τη βαρβαρότητα και τον παραλογισμό της εποχής μας. Iδιοφυές, εξάλλου, ήταν και το «κόνσεπτ» της κατασκευής θαλάμων αερίων και κρεματορίων, αφού απάλλασσαν το Tρίτο Pάιχ από τον πονοκέφαλο της μαζικής εξόντωσης των κρατουμένων στα στρατόπεδα συγκέντρωσης και της απαλλαγής από τα χιλιάδες πτώματα.

ΤΗ ΔΙΚΗ ΤΟΥΣ ΕΚΔΟΧΗ ΤΟΥ SURVIVOR EΦΑΡΜΟΖΟΥΝ ΟΙ ΕΤΑΙΡΕΙΕΣ

«Οι εταιρείες εφαρμόζουν τη δική τους εκδοχή του Survivor», δήλωνε τον Μάρτιο του 2001 στους Νιου Γιορκ Τάιμς ο Ντέιβιντ Τόμας, καθηγητής στο Χάρβαρντ, επισημαίνοντας μια ασυνήθιστη σύγκλιση των τηλεοπτικών και των επιχειρηματικών ηθών.

Αφορμή για την παραπάνω δήλωση στάθηκαν οι αγωγές που είχαν υποβληθεί τότε κατά τριών μεγάλων επιχειρήσεων, που εφήρμοζαν συστήματα αξιολόγησης των εργαζομένων. Στην General Electric, π.χ., οι αξιολογητές ταξινόμησαν το «20% πάνω» και το «10% κάτω» των απλών υπαλλήλων και στελεχών. Στο «10% κάτω» συγκαταλέγονταν οι επικρατέστεροι υποψήφιοι για απόλυση. Αντίστοιχη αξιολόγηση πραγματοποιήθηκε και στη Microsoft, όπου το 10% των εργαζομένων βαθμολογήθηκε με Α, το 80% με Β και το τελευταίο (αλλά διόλου τυχερό) με Γ. Οι μηνυτές είχαν καταγγείλει ότι τα κριτήρια αξιολόγησης είναι άδικα, αφού γενικά ευνοούνταν οι άντρες σε βάρος των γυναικών, οι λευκοί σε βάρος των έγχρωμων και οι νέοι σε βάρος των πιο ηλικιωμένων. Εκπρόσωποι των επιχειρήσεων εξήγησαν ότι ζούμε σε έναν πολύ ανταγωνιστικό κόσμο και, επομένως, είναι φυσικό να επιβιώνουν οι πιο ικανοί.

Αν κάτι έχει ενδιαφέρον σ’ αυτό το γεγονός είναι ο χρόνος που δημοσιεύτηκε. Σήμερα μια τέτοια είδηση θα μας άφηνε αδιάφορους: αυτό που τότε έμοιαζε εξαίρεση, ακόμα και για την Αμερική, σήμερα έχει γίνει κανόνας ενώ, με την απαίτηση των θεσμών για αύξηση του ανώτατου ορίου απολύσεων, αυτού του είδους η αξιολόγηση θα πάρει θυελλώδεις διαστάσεις και στις επιχειρήσεις Κοινής Ωφέλειας, ώστε να ιδιωτικοποιηθούν απαλλαγμένες από «βαρίδια».

Ασφαλώς την πρακτική της αξιολόγησης των εργαζομένων με σκοπό το ξεσκαρτάρισμα δεν την έφερε το «Survivor» ή ο «Βig Brother». Όμως τα ριάλιτι αυτού του τύπου μάς συμφιλιώνουν με την ιδέα ότι όλοι οι εργαζόμενοι είναι αναλώσιμοι, ότι το να χάσει κανείς τη δουλειά του είναι το πιο φυσικό πράγμα στον κόσμο. Ότι είναι φυσικό το να υπακούει κανείς σε παράλογους κανόνες, να καρφώνει και να υπονομεύει τον συμπαίχτη του ή τον συνάδελφο προκειμένου ο ίδιος να επιβιώσει.

Τίτλος: Ο «Big Brother» και οι κλώνοι του

ΡΙΑΛΙΤΙ ΚΑΙ ΤΑΛΕΝΤ ΣΟΟΥ

Στην εποχή της «δυνατής Ελλάδας», όταν άλλαζε ο χρόνος κι έμπαινε το 2002, ελάχιστοι είχαν συντονιστεί στην ΕΤ1 που έδειχνε έναν γελαστό πρωθυπουργό, τον Κώστα Σημίτη, να παραλαμβάνει χαρτονομίσματα σε ευρώ από ένα ΑΤΜ της Τράπεζας της Ελλάδας. Πλάι του ο τότε διοικητής της τράπεζας και μετέπειτα πρωθυπουργός Λουκάς Παπαδήμου. Όμως το 80% των τηλεθεατών έβλεπε την ίδια ώρα το πώς γιόρταζαν την Πρωτοχρονιά στο σπίτι του «Big Brother» με τελετάρχη τον Ανδρέα Μικρούτσικο.

Ακολούθησε ένας καταιγισμός από ριάλιτι και τάλεντ σόου με στοιχεία ριάλιτι ο οποίος κράτησε μέχρι τις παραμονές της κρίσης. Αν και η λεγόμενη «reality tv» δεν είναι νέο φαινόμενο, το είδος απογειώθηκε στη στροφή του νέου αιώνα, ενώ πάμπολλες είναι οι παραλλαγές του που έφτασαν και στη χώρα μας. Έχουμε και λέμε: ριάλιτι επιβίωσης, είτε κλειστοφοβικά είτε στην άγρια φύση, ριάλιτι αποκατάστασης (make-over) που επιδιορθώνουν και ανακαινίζουν σπίτια, μύτες, μαγαζιά, ριάλιτι αδυνατίσματος, ριάλιτι ευρέσεως εργασίας, ριάλιτι συνοικεσίων, ριάλιτι μαγειρικής κ.ά. Ταυτόχρονα, άνθισαν οι εκπομπές ταλέντων, άλλοτε σε χοντροκομμένη και άλλοτε σε πιο ευπρεπή συσκευασία.

Σε διεθνές επίπεδο, η άνοδος των ριάλιτι συνοδεύεται από τη μείωση των εκπομπών που βασίζονται σε σενάριο. Αυτή είναι πλέον η βασική διάκριση στον τομέα της τηλεοπτικής ψυχαγωγίας. Στην Αμερική, την τηλεοπτική μητρόπολη, το 2015 προβλήθηκαν 750 ριάλιτι έναντι 409 σειρών μυθοπλασίας. Βέβαια και στα ριάλιτι οι παίχτες συμπεριφέρονται βάσει σεναρίου και σκηνοθετικών οδηγιών, όμως ο σεναριογράφος ως δημιουργός γίνεται όλο και πιο αχρείαστος.

Την ίδια περίπου εποχή με την άνοδο των ριάλιτι στην Αμερική και διεθνώς, σημειώθηκε ένα άλλο φαινόμενο: η αύξηση των τηλεοπτικών σειρών μυθοπλασίας «κινηματογραφικής ποιότητας» – κι εδώ πρόδρομος θεωρούνται οι θρυλικοί «Σοπράνος». Τα τελευταία 15 χρόνια έχουν προβληθεί αμερικανικές σειρές (κυρίως συνδρομητικών καναλιών), βρετανικές, σκανδιναβικές και άλλες υψηλών σκηνοθετικών και σεναριογραφικών προδιαγραφών. Όπως όμως συμβαίνει στην παιδεία και την υγεία έτσι και στο χώρο της ψυχαγωγίας διαμορφώνεται μια τηλεόραση δύο ή και περισσότερων ταχυτήτων. Μία για τους «ψαγμένους», τους υποτιθέμενους απαιτητικούς τηλεθεατής και μία για τους πολλούς. Και δεν είναι δύσκολο να μαντέψουμε σε ποια κατηγορία ανήκει ο σαρβάιβορ και τα σαρβαϊβαροειδή.

CSI: Υπόθεση Καραϊσκάκης

23/03/2013

http://info-war.gr/csi-ypothesi-karaiskakis/

«Με πετυχαίνετε σε μια εκταφή, αλλά μπορείτε να περάστε από το γραφείο μου… Αναπαύσεως 10» μου είπε όταν κλείσαμε το πρώτο ραντεβού. Ίσως ήμουν από τους λίγους ανθρώπους που δέχτηκαν με τόση χαρά και κυρίως ανακούφιση μια πρόσκληση στην ιατροδικαστική υπηρεσία.

Παλαιότερα ήμουν σχεδόν βέβαιος ότι αν ζητούσα από τον μεγαλύτερο ιατροδικαστή της χώρας ένα «πόρισμα» για τις συνθήκες θανάτου του Γεώργιου Καραϊσκάκη στη μάχη του Φαλήρου, θα μου έκλεινε το τηλέφωνο. Ποιος τολμά να ενοχλήσει τον προϊστάμενο της Ιατροδικαστικής Υπηρεσίας Αθηνών για μια υπόθεση που έκλεισε το 1827; Ο Φίλιππος Κουτσάφτης όμως δέχθηκε με ενθουσιασμό την πρόταση. Για την ακρίβεια αντέδρασε λες και περίμενε εδώ και καιρό μια ευκαιρία για να συνδυάσει τις δυο αγαπημένες του ασχολίες, την μελέτη της Ιστορίας και την ιατροδικαστική.

Για το συγκεκριμένο πόρισμα βέβαια δεν απαιτούνταν η παρουσία του στον τόπο του συμβάντος. Το πτώμα είχε μεταφερθεί από την πρώτη στιγμή στη Σαλαμίνα ενώ οι συνεχείς επιχωματώσεις στο Νέο Φάληρο είχαν αλλάξει οριστικά τη γεωγραφία του εδάφους στην περιοχή. Παρόλα αυτά, πριν τον συναντήσω αποφάσισα να επιθεωρήσω μόνος μου τον «τόπο του εγκλήματος»…

Δευτέρα πρωί και βρίσκομαι σταματημένος στο φανάρι έξω από το κτίριο της Καθημερινής κοντά στις εκβολές του Κηφισού. Τον Απρίλιο του 1827 είχαν στρατοπευδεύσει εδώ ισχυρές δυνάμεις του Κιουταχή. Απέναντί τους, προς την πλευρά της Καστέλας, οι άντρες του Καραϊσκάκη ετοιμάζονταν για μια από τις σημαντικότερες μάχες της ελληνικής επανάστασης. Για πρώτη φορά, ύστερα από σειρά αποτυχιών που κορυφώθηκαν με την πτώση του Μεσολογγίου, ο «γιός της καλογριάς» είχε αρχίσει να αντιστρέφει το αρνητικό κλίμα. Για τη συγκεκριμένη μάχη στο Φάληρο όμως είχε ένα πολύ κακό προαίσθημα Πίστευε ότι οι δυο Βρετανοί αξιωματικοί, που είχαν οριστεί αρχηγοί όλων των δυνάμεων της Αττικής – ο Τσωρτς για τον στρατό ξηράς και ο Κόχραν για το ναυτικό – τον οδηγούσαν σε βέβαιη σφαγή. Αυτοί ήθελαν ολομέτωπη σύγκρουση τακτικού στρατού, όπως τους είχαν μάθει στις στρατιωτικές ακαδημίες της βρετανικής αυτοκρατορίας.

Αυτός, όπως εξηγούσε και ο ιστορικός Τάσος Βουρνάς «ήθελε να εφαρμόσει την δοκιμασμένη παρτιζάνικη τακτική της παρενόχλησης του εχθρού». Τελικά δεν έζησε μέχρι την ημέρα της μάχης για να δει την πανωλεθρία των ελληνικών δυνάμεων. Στις 22 Απριλίου του 1827 μια σφαίρα τον πέτυχε στη βουβωνική χώρα ενώ προσπαθούσε να ελέγξει μια ασήμαντη συμπλοκή με τις τουρκικές δυνάμεις, λίγες ώρες πριν από την προγραμματισμένη μεγάλη επίθεση.

Ποιος τράβηξε όμως τη σκανδάλη αφαιρώντας τη ζωή του αρβανίτη αρχιστράτηγου; Από τις πρώτες ώρες του θανάτου του, κυκλοφόρησε έντονη φημολογία ότι ο δράστης ήταν Έλληνας και τον πυροβόλησε πισώπλατα. Ο Γιάννης Βλοχογιάννης, ο ιστοριοδίφης που επιμελήθηκε τα απομνημονεύματα του Μακρυγιάννη, υποστηρίζει ότι τον πυροβόλησαν πληρωμένοι μπράβοι του Μαυροκορδάτου. Την ίδια θεωρία φαίνεται να ασπάζεται και ο Δημ. Φωτιάδης ο οποίος όμως εκτός από τον Μαυροκορδάτο βλέπει σαν ηθικούς αυτουργούς τους δυο Βρετανούς αξιωματικούς. Γράφει χαρακτηριστικά στο βιβλίο του με τίτλο Καραϊσκάκης: «Ο Κόχραν κι ο Τσωρτς μέσα στις λίγες ημέρες που βρίσκονταν στον Πειραιά, κατάλαβαν πως ένας είχε τη δύναμη να αντιταχθεί στα σχέδιά τους, ο Καραϊσκάκης. Η εντολή που είχανε πάρει ήταν να πνιγεί η επανάσταση στη Στερεά, για να μπορέσει η Αγγλία να πετύχει το διπλωματικό της παιχνίδι, τον περιορισμό δηλαδή του απελευθερωτικού κινήματος του Μοριά, για να ‘χει το μικρό, αδύναμο και μισοανεξάρτητο ναυτικό κράτος που θα δημιουργούνταν κάτω από τον έλεγχό της. […]. Ο Καραϊσκάκης έπεσε θύμα της εγγλέζικης πολιτικής στην Ελλάδα και εμπνευστές της σατανικιάς δολοφονίας του στάθηκαν ο Κόχραν, ο Τσωρτς κι ο Μαυροκορδάτος».

Σύμφωνα μάλιστα με τον αγωνιστή Νικόλαο Κασομούλη ο ίδιος ο Καραϊσκάκης λίγες ώρες πριν πεθάνει άφησε να εννοηθεί ότι γνωρίζει τους δράστες. Δίνοντας μάλιστα ένα από τα γνωστά ρεσιτάλ βωμολοχίας είπε στους συναγωνιστές του: «Γνωρίζω τον αίτιον, και αν ζήσω παίρνομεν όλοι το χάκι (εκδίκηση), ειδέ και πεθάνω ας μου κλάσει τον π***** και αυτός».
Παρόλα αυτά νεότεροι ερευνητές και ιστορικοί είναι πολύ επιφυλακτικοί στο να μιλήσουν για δολοφονία και πολύ περισσότερο να αποδώσουν ευθύνες στο Λονδίνο. Ο «φάκελος Καραϊσκάκης» λοιπόν έπρεπε να ανοίξει και πάλι. Και όπως κάθε καλή αστυνομική έρευνα, ξεκινά από το γραφείο του ιατροδικαστή.

Ο ιατροδικαστής και ο ιστορικός

«Βλέπετε, έχουμε και εμείς το μικρό μας CSI» μου είπε γελώντας ο Φίλιππος Κουτσάφτης καθώς με ξεναγούσε στα εργαστήρια της υπηρεσίας. Όταν βέβαια τον ρώτησα αν παρακολουθεί την αμερικανική σειρά έδειξε μάλλον καχύποπτος: «Με αυτούς θα ξεχάσουμε και αυτά που ξέραμε» μου είπε.

Στο γραφείο του κοιτάξαμε και πάλι μαζί το κείμενο του Δημ. Φωτιάδη για τις συνθήκες θανάτου του Καραϊσκάκη, το οποίο περιλαμβάνει τις περισσότερες λεπτομέρειες και συνηγορεί με αντίστοιχες αφηγήσεις του Κασομούλη. Αφού μου επανέλαβε για πολλοστή φορά ότι με τα υπάρχοντα στοιχεία μπορεί να γίνει μόνο μια «ιατροδικαστική προσέγγιση» που θα παρουσιάζει όλες τις πιθανές εκδοχές, ο ιατροδικαστής ανέτρεξε στο κείμενο που είχε ετοιμάσει για εμάς.

Σύμφωνα λοιπόν με τα στοιχεία γνωρίζουμε ότι ο Καραϊσκάκης ήταν έφιππος ενώ η πύλη εισόδου του τραύματος και η φορά της βολίδας συνηγορούν στο ότι χτυπήθηκε από πίσω ενώ και ο δράστης βρισκόταν και αυτός σε υψηλό σημείο – κατά πάσα πιθανότητα όρθιος επάνω σε άλογο. Κρίνοντας από το γεγονός ότι ο Καραϊσκάκης κατάφερε να ιππεύσει και πάλι, ο Κουτσάφτης υποστηρίζει ότι το τραύμα μπορεί πράγματι να ήταν στην βουβωνική χώρα και να μην ήταν άμεσα θανατηφόρο.

Εάν δεχθούμε λοιπόν ως ακριβείς τις περιγραφές του Κασομούλη και του Φωτιάδη η ιατροδικαστική εξέταση αφήνει πολύ μεγάλες πιθανότητες ο Καραϊσκάκης να δολοφονήθηκε πραγματικά από Έλληνες. Τα στοιχεία όμως, όπως θα έλεγαν και οι ήρωες του CSI, δεν μπορούν ακόμη να σταθούν στο δικαστήριο εάν δεν εντοπίσουμε και το κίνητρο της δολοφονίας. Έπρεπε για άλλη μια φορά να απευθυνθούμε στους ειδικούς. Και ίσως κανένας δεν έχει ασχοληθεί τα τελευταία χρόνια τόσο εντατικά με τη ζωή του Καραϊσκάκη όσο ο Διονύσης Τζάκης, καθηγητής ιστορίας στο Πάντειο Πανεπιστήμιο και συγγραφέας του Λευκώματος με τίτλο Γεώργιος Καραϊσκάκης.

Η λίστα των πιθανών «υπόπτων» που μου παρέθεσε ο Έλληνας καθηγητής, των ανθρώπων δηλαδή που «ευχήθηκαν και ίσως επιδίωξαν τον θάνατο του Καρϊσκάκη στη διάρκεια της επανάστασης» είναι ιδιαίτερα μεγάλη: «Αγραφιώτες που δεν τον ήθελαν στρατιωτικό αρχηγό στην επαρχία τους, ανταγωνιστές στρατιωτικοί και πολιτικοί που αντιπαρατέθηκαν σκληρά μαζί του, ιδίως το 1822-1824. Επίσης, αρκετοί επιθυμούσαν να απομακρυνθεί από την κορυφή της στρατιωτικής ιεραρχίας το 1826-1827. Επειδή διαφωνούσαν με τα πολεμικά του σχέδια, με τον τρόπο που διοικούσε, με τις προτεραιότητες που έθετε, επειδή θεωρούσαν άλλον ως καταλληλότερο ή έτρεφαν προσωπικές φιλοδοξίες». Παρόλα αυτά ο Δ. Τζάκης απεκδύεται πεισματικά το ρόλο του ιστορικού- αστυνόμου.

«Ο ιστορικός», μάς λέει «δεν είναι αστυνομικός ή ανακριτής να διερευνά υποθέσεις αναζητώντας “κίνητρα” και πιθανούς “ενόχους”. Δεν αξιολογεί γεγονότα ή πρόσωπα για όσα έκαναν ή δεν έκαναν, για όσα θα έπρεπε κατά τη γνώμη του να είχαν κάνει ή να είχαν αποφύγει, και μάλιστα με κριτήριο τις δικές του μεταγενέστερες ιδέες και αντιλήψεις για το τι είναι σωστό και τι λάθος, εθνικά, ηθικά, δικονομικά». Κάθε προσπάθεια λοιπόν για την ανεύρεση της αλήθειας θα σκοντάφτει σε ανυπέρβλητα εμπόδια εάν δεν λαμβάνει υπόψη τον ιστορικό χωρόχρονο των γεγονότων. Ούτως η άλλως, μας λέει ο Δ. Τζάκης «όπως όλες οι σύγχρονες επαναστάσεις έτσι και η ελληνική συνυφαίνεται με πολιτικές διαφωνίες, αντιπαραθέσεις και βίαιες εσωτερικές συγκρούσεις καθώς οι Έλληνες πολεμούσαν για να απαλλαγούν από τους Οθωμανούς και, συγχρόνως, δημιουργούσαν μια πρωτόγνωρη (και ριζικά διαφορετική από την οθωμανική) μορφή πολιτικής οργάνωσης, το εθνικό κράτος.

Ακόμη όμως και «οι φήμες ότι δολοφονήθηκε» μας λέει ο Έλληνας ιστορικός «μας βοηθούν να κατανοήσουμε το πολιτικό και ιδεολογικό κλίμα της εποχής, αλλά και τους τρόπους πρόσληψης του θανάτου του από τους σύγχρονούς του. Μάλιστα, οι εν λόγω φήμες προικίζουν τον μύθο του ήρωα Καραϊσκάκη με ένα οικουμενικό μοτίβο όπου ο Ήρωας δεν είναι δυνατόν να καταβληθεί και να πεθάνει παρά μόνο ως αποτέλεσμα κάποιας προδοσίας, συνωμοσίας κλπ».

Ίσως τελικά το μόνο που μπορούμε να πούμε σήμερα με βεβαιότητα είναι ότι οι επιπτώσεις από την αναγγελία του θανάτου του και η στρατιωτική πανωλεθρία στη μάχη του Φαλήρου είναι δραματικές σε όλα τα μέτωπα. «Τη ψυχολογική αυτή στιγμή, που τα πάντα έδειχναν να καταρρέουν μέσα σε ένα κλίμα τρόμου» θα γράψει ο Τάσος Βουρνάς « θέλησε να εκμεταλλευτεί ο Ιμπραήμ για να προσεταιριστεί τους καπεταναίους της Ρούμελης». Και του Μοριά. Με πρώτον τον Δημήτρη Νενέκο, αρκετοί οπλαρχηγοί συνθηκολογούν – προχωρούν σε αυτό που θα μείνει στη λαϊκή συνείδηση σαν «προσκύνημα».
Θα χρειαστεί να ακουστεί βροντερή η φωνή του Θεόδωρου Κολοκοτρώνη για να σταματήσει η ολοκληρωτική συνθηκολόγηση και να σωθεί τελικά η επανάσταση: «φωτιά και τσεκούρι στους προσκυνημένους».

Ο Καραϊσκάκης και το spread δανεισμού

Ένα από τα σενάρια που επανέρχονται πεισματικά στην επιφάνεια σχετικά με το θάνατο του Καραϊσκάκη αναφέρεται στο ρόλο που έπαιξε το Λονδίνο στα τελευταία χρόνια της Ελληνικής επανάστασης. Ακόμη και ιστορικοί που απορρίπτουν κατηγορηματικά τις εικασίες του Φωτιάδη για σχέδιο δολοφονίας του Έλληνα Ήρωα από τους Κόχραν και Τσωρτς, συμφωνούν ότι η στρατηγική που του πρότειναν στη μάχη του Φαλήρου ισοδυναμούσε με αυτοκτονία. Γιατί όμως ο Καραϊσκάκης, ο οποίος είχε οριστεί αρχιστράτηγος της Στερεάς Ελλάδας με τη σύμφωνη γνώμη ακόμη και ορκισμένων εχθρών του όπως ο Ζαϊμης, υποτάχθηκε στις εντολές των Βρετανών; Στο βιβλίο του «Ο Θάνατος του Καραϊσκάκη» ο δημοσιογράφος Δημήτρης Σταμέλος αναφέρεται μεταξύ άλλων στις σχέσεις υποτέλειας που είχαν δημιουργήσει στην επαναστατημένη Ελλάδα τα δυο δάνεια που τις υποσχέθηκε το Λονδίνο. «Το πρώτο δάνειο» όπως σημείωνε και ο μεγάλος ερευνητής Κυριάκος Σιμόπουλος «τοκογλυφικό και ανήθικο ως συμφωνία, κατασπαταλήθηκε στον εμφύλιο […] Το δεύτερο χάθηκε στις κερδοσκοπικές παραγγελίες φρεγατών που δεν έφθασαν ποτέ στην Ελλάδα».

Ξένα δάνεια, περιορισμός της εθνικής κυριαρχίας, κερδοσκοπία και… φρεγάτες. Οι λέξεις μοιάζουν βγαλμένες από δημοσιεύματα εφημερίδων των τελευταίων ημερών και όχι από ιστορικά κείμενα για το μακρινό 1821. Κι’ όμως οι περισσότεροι ιστορικοί και ακαδημαϊκοί με τους οποίους μιλήσαμε όλες αυτές τις εβδομάδες μας προειδοποίησαν να μην καταφύγουμε σε εύκολους και απλοϊκούς παραλληλισμούς. «Κάποιοι είναι έτοιμοι να συνδέσουν το ’21 και το ρόλο των μεγάλων δυνάμεων με το spread δανεισμού και τη Γερμανία» μου είπε γνωστός ακαδημαϊκός που προτίμησε να κρατήσει την ανωνυμία του.

Ίσως γιατί όπως μας εξήγησε και ο Διονύσης Τζάκης «τα γεγονότα οφείλουμε να τα προσεγγίζουμε μέσα στη δική τους ιστορική συνάφεια». Ο ίδιος έσπευσε μάλιστα να μας δώσει και ένα ακόμη παράδειγμα: «Αναρωτιέμαι» είπε «πώς μπορεί να επαναληφθεί σήμερα η «δίκη των έξ» με όρους διαφορετικούς από εκείνους που περιέγραψε ο Μαρξ για την επανάληψη της ιστορίας: ως φάρσα».

Το κείμενο του Δημ. Φωτιάδη στο οποίο στηρίχθηκε η ιατροδικαστική προσέγγιση του Φίλιππου Κουτσάφτη

«Ο Καραϊσκάκης βρισκόταν στο κέντρο της καβαλαρίας μας, περιτριγυρισμένος ολούθε από δικούς μας. Και να, τρώει ένα βόλι στο βουβώνα από τα πλάγια κι ομπρός, από τ’ αριστερά προς τα δεξιά κι από πάνω προς τα κάτω. Πέφτει από τ’ άλογο. Τρέχουν οι καβαλάρηδές μας να τον συντρέξουν.
– Δεν είναι τίποτα! Τους φωνάζει και μ’ όση δύναμη τ’ απόμενε ξανακαβαλικεύει.
Πισωδρομούνε σιγά και μ’ όλη την τάξη. Μα, σαν έφτασαν εκεί όπου έπειτα στήσανε το μνημείο του, πίσω από το σημερινό σταθμό του ηλεκτρικού σιδεροδρόμου στο Νέο Φάληρο, δεν μπορεί πια να κρατηθεί πάνω από το άλογο και ξεπεζεύει. Του λένε να τον πάνε σηκωτό, μ’ αυτός αρνιέται. Δε θέλει να τρομάξει το ασκέρι πως είναι του θανατά.
Αυτός μπροστά κι ολόγυρά του καπεταναίοι, μπουλούξηδες και παλικάρια ξεκινάνε με τα πόδια, όσο που με την απαλάμη του κρατάει τη λαβωματιά του.
Αφού ανέβηκαν τον ανήφορο, τονε συμβουλεύουνε να πάγει πάνω στα καράβια, για να ‘χει πιότερη φροντίδα κι ησυχία να τονε δούνε οι γιατροί.
– Ενα πράμα μονάχα σας παρακαλώ, μην αφήσετε Φράγκο γιατρό να ‘ρθει κοντά μου.
[…] Τούτη τη φορά μονάχα δεν ήθελε να πέσει στα χέρια των Φράγκων γιατρών, γιατί, όπως θα δούμε, σχημάτισε την πεποίθηση πως δεν χτυπήθηκε από τους Τούρκους, μα δολοφονήθηκε και φοβήθηκε μην τον αποτελειώσουν οι γιατροί του Κόχραν και του Τσωρτς».

Το «πόρισμα» του ιατροδικαστή Φίλιππου Κουτσάφτη

Ξεκινώντας θα ήθελα να τονίσω ότι γίνεται μια διάγνωση με πάρα πολλά ιατροδικαστικά κενά. Με κάθε επιφύλαξη, λοιπόν, μπορούμε να εξαγάγουμε τα εξής συμπεράσματα: Πρώτον, η πύλη εισόδου του τραύματος είναι η αριστερή βουβωνική χώρα.
Δεύτερον, η βολίδα είχε φορά από μπροστά αριστερά και άνω, προς τα πίσω δεξιά και κάτω. Τρίτον, το θύμα, σαν στόχος, ήταν πολύ δύσκολος εκ των έξω, καθώς περιστοιχιζόταν από συντρόφους του που ήταν και αυτοί πάνω σε άλογα. Τέταρτον, ο πυροβολισμός πρέπει να έγινε από διαφορετικό ύψος.
Στο σημείο αυτό, διακρίνουμε δύο περιπτώσεις: α) Εάν έγινε από μεγάλη απόσταση, τότε ο σκοπευτής πρέπει να ήταν σε κάποιο δέντρο ή σε κάποια μάντρα, θα λέγαμε δηλαδή σήμερα ότι ήταν ένας ελεύθερος σκοπευτής, β) Εάν έγινε από μικρή απόσταση, πρέπει να τον πυροβόλησε κάποιος από τον περίγυρό του, με την προϋπόθεση κατά τη στιγμή του πυροβολισμού να είχε σηκωθεί όρθιος πάνω στο άλογο. Δηλαδή, δεν πυροβόλησε καθήμενος. Και οι δύο εκδοχές στηρίζονται, δεδομένου ότι δεν γνωρίζουμε την απόσταση του πυροβολισμού. Βέβαια, δεν μπορεί να αποκλειστεί και η εκδοχή του αποστρακισμού της σφαίρας σε κάποια επιφάνεια.
Παρουσιάζουμε τρεις εκδοχές, γιατί δεν γνωρίζουμε την απόσταση και την κατάσταση του πυροβολισμού και, φυσικά, δεν είδαμε το τραύμα. Μου έκανε, πάντως, ιδιαίτερη εντύπωση αυτό ακριβώς που γράφει ο Φωτιάδης, ότι ο Καραϊσκάκης βρισκόταν στο κέντρο και ήταν «περιτριγυρισμένος ολούθε από δικούς μας».
Θα πρέπει, τέλος, να σημειωθεί το εξής: Το γεγονός ότι ανέβηκε και πάλι στο άλογό του, όπως αναφέρεται, συνηγορεί στο ότι το τραύμα δεν ήταν άμεσα θανατηφόρο, άρα, μπορεί να ήταν πράγματι στη βουβωνική χώρα. Σημειώθηκε, δηλαδή, αιμορραγία για μεγάλο χρονικό διάστημα, πριν πεθάνει, οπότε πράγματι ήταν σε θέση να συζητεί ή ακόμη και να αρνείται να τον δουν ξένοι γιατροί».

Άρης Χατζηστεφάνου

Περιοδικό Κ, Καθημερινή Μάρτιος 2010

ΕΣΠΑ: Ο ρόλος και η σημασία του στην προώθηση των κ απιταλιστικών αναδιαρθρώσεων στην ελληνική κοινων ία

Οι διαρκώς αυξανόμενες δημόσιες αναφορές στο ΕΣΠΑ πιθανόν συντηρούν την εικόνα που παρουσιάζει τα χρήματα από την ΕΕ σαν «δώρο θεού» για την επίλυση όλων των κοινωνικοοικονομικών προβλημάτων τα οποία έχει σωρεύσει στη χώρα η καπιταλιστική κρίση. Η πραγματικότητα, όπως προκύπτει από τα σχετικά κείμενα της ΕΕ , αλλά και από την 35ετή υλοποίηση ευρωπαϊκών προγραμμάτων στην Ελλάδα είναι διαφορετική. Τα χρήματα από τα διαρθρωτικά ταμεία της ΕΕ υπηρετούν διαχρονικά την καπιταλιστική αναδιάρθρωση και «ανάπτυξη», έτσι όπως αυτές προκύπτουν από τις βασικές προτεραιότητες που θέτουν οι δυνάμεις του πολυεθνικού κεφαλαίου και οι τάσεις συνύπαρξης και ανταγωνισμού ανάμεσα στα εθνικά αστικά συμφέροντα στο εσωτερικό της Ένωσης. Οι οικονομικά ισχυροί της Ένωσης απαιτούν στοχευμένη διάθεση κονδυλίων προκειμένου να αυξηθούν τα οφέλη τους. Η ικανοποίηση εργατικών και λαϊκών αναγκών με σύγχρονους όρους εντός του χρηματοδοτικού πλαισίου της ΕΕ δεν μπορεί να υπάρξει.

Εισαγωγή

Στράτος Βουραζέρης

Γεωπόνος

Διατυπώνοντας την ερώτηση «Τι είναι το ΕΣΠΑ;», η συντριπτική πλειοψηφία αναμένεται να απαντήσει ότι πρόκειται για έναν χρηματοδοτικό μηχανισμό της Ευρωπαϊκής Ένωσης (ΕΕ). Από αυτόν μπορεί κάποιος να βρει τα κεφάλαια για να ξεκινήσει μια δουλειά.

Αυτή η βαθιά ριζωμένη άποψη στο σώμα της ελληνικής κοινωνίας –πιθανόν να διαφοροποιείται ελάχιστα, ανάλογα με την κοινωνικοταξική προέλευση– καλλιεργήθηκε με επιμέλεια από τους εκπροσώπους της αστικής πολιτικής, εντός και εκτός συνόρων, τις τελευταίες δεκαετίες κατά τις οποίες υλοποιούνται στη χώρα μας έργα συγχρηματοδοτούμενα από την ΕΟΚ/ΕΕ.

Σε περιόδους όξυνσης των αντιλαϊκών πολιτικών στο εσωτερικό της χώρας, στο πλαίσιο συμμόρφωσης με πολιτικές κατευθύνσεις της ΕΟΚ/ΕΕ, όπως την τελευταία εξαετία, αλλά και παλαιότερα με αφορμή τομεακές πολιτικές της ΕΕ στη γεωργία, στη βιομηχανία κ.α., το ενδεχόμενο απώλειας των «ευρωπαϊκών κονδυλίων» σε περίπτωση απειθαρχίας αποτέλεσε τη βασική γραμμή άμυνας της οικονομικής και πολιτικής ελίτ προκειμένου η λαϊκή αγανάκτηση να μη μετατραπεί σε αντίθεση συνολικά στο οικοδόμημα της ευρωπαϊκής καπιταλιστικής ολοκλήρωσης.

Παρά την ευρεία διάδοση στην ελληνική κοινωνία των συμβόλων της ΕΕ, αλλά και αρκτικόλεξων όπως ΕΣΠΑ (Εταιρικό Σύμφωνο για το Πλαίσιο Ανάπτυξης) ή πιο παλιά ΚΠΣ (Κοινοτικό Πλαίσιο Στήριξης), οι γνώσεις των περισσοτέρων, ειδικά της πλειοψηφίας των εργαζομένων στα αστικά κέντρα της χώρας, για το περιεχόμενο και τη λειτουργία των μηχανισμών αυτών σταματούν στο σημείο που προαναφέραμε. Το γεγονός αυτό σχετίζεται και με το ότι για ένα σημαντικό κομμάτι των εργαζομένων στη χώρα μας τα ευρωπαϊκά κονδύλια ποτέ δεν έφτασαν στην τσέπη του. Τις ωφέλειες από αυτά τις συναντούν κυρίως μέσα από επενδύσεις στον τομέα του περιβάλλοντος ή των μεταφορικών υποδομών, οι οποίες τα τελευταία χρόνια γίνονται όλο και πιο δυσδιάκριτες. Για λόγους που σχετίζονται με την κοινωνική χρησιμότητα έργων που υλοποιούνται με ευρωπαϊκά κονδύλια, αλλά και εξαιτίας σημαντικών περιστατικών πλουτισμού μέσω των ευρωπαϊκών προγραμμάτων, που έχουν δει το φως της δημοσιότητας, δεν είναι λίγοι εκείνοι οι οποίοι σχετίζουν τις ευρωπαϊκές χρηματοδοτήσεις με τον προσωπικό πλουτισμό ημετέρων.

Ωστόσο τα ερωτήματα που συνοδεύουν την εισροή χρημάτων από τα ευρωπαϊκά ταμεία είναι περισσότερα και σοβαρότερα από εκείνα που σχετίζονται με τη χρηστή τους διαχείριση. Ξεχωρίζουμε αυτά που σχετίζονται με την προέλευση των χρημάτων, το «ισοζύγιο» κόστους-οφέλους από το 35ετές δούναι και λαβείν της χώρας μας με την ΕΟΚ/ΕΕ, την κατεύθυνση και τις προτεραιότητες που υπηρετούν, την ωφέλεια που έχει προκύψει για την κοινωνική πλειοψηφία στο εσωτερικό της χώρας, αλλά και για τους… «Ευρωπαίους εταίρους» μας από την επένδυση των χρημάτων αυτών στη χώρα μας.

Καίριο είναι και το ερώτημα αν και υπό ποιες προϋποθέσεις τα χρήματα αυτά θα μπορούσαν να είχαν αξιοποιηθεί με διαφορετικό τρόπο, προς όφελος των κοινωνικά ασθενέστερων, αλλά και το τι μέλλει γενέσθαι τα επόμενα χρόνια όσον αφορά τους κανόνες διάθεσης των ευρωπαϊκών χρηματοδοτήσεων σε περιβάλλον καπιταλιστικής κρίσης και με δεδομένο ότι οι μέχρι σήμερα βασικοί χρηματοδότες των Ευρωπαϊκών Διαρθρωτικών και Επενδυτικών Ταμείων (ΕΔΕΤ), με το αζημίωτο βέβαια, ήταν οι «ισχυρές» καπιταλιστικές οικονομίες της ΕΟΚ/ΕΕ.

Οι απαντήσεις στα ερωτήματα αυτά απαιτούν έρευνα σε ένα ευρύ πεδίο, τα συμπεράσματα της οποίας, ακόμα και αν είχε πραγματοποιηθεί, θα ήταν αδύνατον να παρουσιαστούν στο πλαίσιο ενός άρθρου. Εδώ επιδιώκουμε να φωτίσουμε ορισμένες μόνο πτυχές των ευρωπαϊκών χρηματοδοτήσεων, από τις οποίες προκύπτει ότι ο σχεδιασμός του πλαισίου εντός του οποίου διατίθενται συνδράμει τη γενικότερη πολιτική της ΕΟΚ/ΕΕ σε κάθε χρονική περίοδο∙ ειδικότερα στη σημερινή περίοδο, συνδράμει την πολιτική των μνημονίων και των καπιταλιστικών αναδιαρθρώσεων, αλλά και τις τάσεις που διαμορφώνονται σχετικά με αυτές για τα επόμενα χρόνια.

Αρχικά να επισημάνουμε ότι στο σχεδιασμό του πλαισίου εντός του οποίου, σε κάθε Προγραμματική Περίοδο, διατίθενται οι πόροι για την υλοποίηση των έργων από τα διαρθρωτικά ταμεία της Ένωσης εμπλέκονται διάφοροι παράγοντες. Συνεργάζονται κυρίως για την υλοποίηση των ευρωπαϊκών προτεραιοτήτων, αλλά επίσης ανταγωνίζονται μεταξύ τους, σε μια προσπάθεια να εξυπηρετήσουν τα ιδιαίτερα συμφέροντα που ο καθένας εκπροσωπεί, αλλά και να προβάλουν τις εθνικές και ταξικές προτεραιότητές τους.

Πρωταρχικό και κυρίαρχο ρόλο στο σχεδιασμό των πέντε μέχρι σήμερα Προγραμματικών Περιόδων (1986-93, 1994-99, 2000-06, 2007-13 και 2014-20) έπαιξαν και εξακολουθούν να παίζουν τα όργανα της ΕΟΚ/ΕΕ, θέτοντας αφετηριακά τις αναπτυξιακές κατευθύνσεις με βάση τους ενδοαστικούς συσχετισμούς που διαμορφώνονται στο εσωτερικό της Ένωσης. Σημαντικός είναι ο ρόλος και του πολιτικού συστήματος του κάθε κράτους-μέλους, το οποίο έχει −μέχρι σήμερα− την ευχέρεια να διαχειρίζεται το ευρωπαϊκό χρήμα προκειμένου να δημιουργεί τις επιθυμητές από αυτό κοινωνικές συμμαχίες και να μεγιστοποιεί τα πολιτικά του οφέλη. Έτσι, κάθε άλλο παρά τυχαία μπορεί να θεωρηθεί η –σε πολλές περιπτώσεις– ανεξέλεγκτη χρηματοδότηση του πρωτογενούς τομέα κατά την περίοδο 1986-93 (χωρίς αυτό να σημαίνει και ανάπτυξή του), προκειμένου από τη μια να αμβλυνθούν τα αντιΕΟΚικά αισθήματα σημαντικού τμήματος των Ελλήνων αγροτών την περίοδο εκείνη και από την άλλη να επιβληθεί ένα συγκεκριμένο μοντέλο ανάπτυξης του συγκεκριμένου τομέα. Επίσης τυχαία δεν μπορεί να θεωρηθεί η συνεχής χρηματοδότηση από τα ευρωπαϊκά ταμεία των «κοινωνικών εταίρων» και ειδικότερα συνδικαλιστικών οργανώσεων, η οποία αγγίζει το 3% των πόρων από το Ευρωπαϊκό Κοινωνικό Ταμείο.

Ιδιαίτερο ρόλο στο σχεδιασμό και στην υλοποίηση των προγραμμάτων έχουν διαδραματίσει και τα οργανωμένα οικονομικά συμφέροντα (βλ. ΣΕΒ, κατασκευαστές μεγάλων έργων, εταιρείες συμβούλων, ιδιοκτήτες Κέντρων Επαγγελματικής Κατάρτισης κ.λπ.), επιδιώκοντας να εξασφαλίσουν το μεγαλύτερο δυνατό κομμάτι από την ευρωπαϊκή πίτα. Ξεχωριστό ρόλο στο σχεδιασμό των διαδικασιών, αλλά και στον έλεγχο της εφαρμογής αυτών παίζουν και τμήματα του κρατικού μηχανισμού (διαχειριστικές αρχές, ενδιάμεσοι φορείς), των οποίων οι επιτελείς, εμπλεκόμενοι στη διαχείριση, αλλά και στην υλοποίηση των συγχρηματοδοτούμενων από την ΕΟΚ/ΕΕ πράξεων, επιδιώκουν με τις παρεμβάσεις τους να ισχυροποιήσουν το ρόλο τους, εξασφαλίζοντας αντικείμενο εργασίας και ιεραρχική ανέλιξη.

Η αναφορά στους παράγοντες αυτούς καθίσταται σημαντική προκειμένου να γίνει αντιληπτό πώς έχει διαμορφωθεί, από τη δεκαετία του 1980 και μετά, το «δίκτυο» υπεράσπισης της ΕΟΚ/ΕΕ στο εσωτερικό της χώρας.

«Δούναι και λαβείν» με την ΕΟΚ/ΕΕ

Τα έσοδα του προϋπολογισμού της ΕΕ, τα οποία αποτελούν τον «κουμπαρά» των αναπτυξιακών πλαισίων (ΚΠΣ, ΕΣΠΑ), προέρχονται κυρίως από εισφορές των κρατών-μελών. Τη δεκαετία του 1970 τα έσοδα της τότε ΕΟΚ προέρχονταν από δασμούς (για προϊόντα εκτός της Ένωσης), από αγροτικές εισφορές και κατά ένα ποσοστό από τη φορολογητέα βάση του ΦΠΑ. Τα τελευταία χρόνια το 80% των εσόδων του προϋπολογισμού της ΕΕ προέρχονται από απευθείας εισφορές των κρατών-μελών (βλ. φορολογία Ευρωπαίων πολιτών σε εθνικό επίπεδο), βάσει του ΑΕΠ, και από τις αντίστοιχες εισφορές στη βάση της αξίας της φορολογητέας ύλης του ΦΠΑ (Μητσός, 2014α). Τα χρήματα αυτά «κατανέμονται» σε συγκεκριμένα «Ταμεία» (Περιφερειακής Ανάπτυξης − ΕΤΠΑ, Κοινωνικό – ΕΚΤ, Αλιείας κ.ά.) και επανεισάγονται σε κάθε χώρα της Ένωσης ως χρηματοδότηση για συγκεκριμένες κατηγορίες έργων.

Η συμμετοχή της Ελλάδας στα έσοδα της ΕΟΚ το 1981 ανερχόταν στο 0,26% του ΑΕΠ της, φτάνοντας το 2007 στο 1,7%. Οι εισπράξεις της Ελλάδας από τον κοινοτικό προϋπολογισμό μετά το 1990 κυμαίνονται στο 2,5% του ΑΕΠ. Η εξέλιξη των καθαρών εσόδων της Ελλάδας ως ποσοστού του ΑΕΠ της κυμάνθηκε μεταξύ 0,2% τα πρώτα χρόνια ως 3,5% στις αρχές της δεκαετίας. Από το 2007 και μετά η εξέλιξη των καθαρών εσόδων της Ελλάδας από την ΕΕ μέσω των Διαρθρωτικών Ταμείων βαίνει μειούμενη. Το 2012 υπολογίζεται γύρω στο 1,7% του ΑΕΠ (3,29 δισ. ευρώ) (Μητσός, 2014β).

Γενικά, αν και το 70% των εσόδων του προϋπολογισμού της ΕΕ προέρχεται από τις πέντε ισχυρότερες καπιταλιστικές οικονομίες της ΕΕ (Γερμανία, Γαλλία, Ιταλία, Ηνωμένο Βασίλειο και Ισπανία), μετατρέποντας τη συνδρομή τους σε ποσοστό του ΑΕΠ της κάθε χώρας, διαπιστώνουμε ότι δεν είναι τόσο γαλαντόμες. Μάλιστα την τριετία 2007-10, με εξαίρεση τη Γαλλία, οι υπόλοιπες τέσσερις χώρες πρόσφεραν μικρότερο ποσοστό του ΑΕΠ τους από την Ελλάδα, η οποία έδωσε το 1% περίπου (Μητσός, 2014β)!

Θα πρέπει να επισημάνουμε εδώ ότι σπανίζουν τα επίσημα στοιχεία και οι δημόσιες αναφορές σχετικά με την οικονομική συνδρομή της χώρας μας στον ευρωπαϊκό προϋπολογισμό, σε αντίθεση με την οργανωμένη προβολή (βλ. προγράμματα δημοσιότητας των Επιχειρησιακών Προγραμμάτων) των έργων που υλοποιούνται με χρήματα των Ευρωπαϊκών Διαρθρωτικών Ταμείων. Αυτό έχει ως αποτέλεσμα να δημιουργείται η αίσθηση στο ευρύ κοινό ότι οι ευρωπαϊκές χρηματοδοτήσεις αποτελούν ένα είδος προσφοράς που απορρέει από τη συμμετοχή μας στην ΕΟΚ/ΕΕ.

Η αποτίμηση των επιπτώσεων απ’ τα χρήματα που εισέρρευσαν από τα Διαρθρωτικά Ταμεία της ΕΕ, με μια αυστηρά λογιστική μεθοδολογία «έσοδα μείον έξοδα», κρίνεται ανεπαρκής. Συγκαλύπτει το γεγονός ότι οι χρηματοδοτήσεις από τα ΕΔΕΤ διατίθενται υπό όρους και προϋποθέσεις, ενισχύοντας συγκεκριμένες πολιτικές κατευθύνσεις. Λόγω αυτών των όρων και των προϋποθέσεων, αλλά και των ταξικών, και όχι μόνο, διαφοροποιήσεων (π.χ. κλαδικών, χωρικών κ.ά.) στις καπιταλιστικές οικονομίες/κοινωνίες, οι ευρωπαϊκές χρηματοδοτήσεις δεν επιδρούν στο εσωτερικό των κρατών-μελών της ΕΟΚ/ΕΕ με οριζόντιο και ομοιόμορφο τρόπο.

Επιπλέον, συγκαλύπτεται το γεγονός ότι συχνά ο άμεσος αποδέκτης της χρηματοδότησης μπορεί να είναι διαφορετικός από εκείνον στον οποίο καταλήγουν τα χρήματα. Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελούν οι χρηματοδοτήσεις για τον τεχνολογικό εκσυγχρονισμό βιομηχανιών ή για την κατασκευή περιβαλλοντικών μονάδων (Εγκαταστάσεις Επεξεργασίας Λυμάτων − ΕΕΛ, Χώροι Υγειονομικής Ταφής Απορριμμάτων – ΧΥΤΑ κ.λπ.), οι οποίες, αν και διατέθηκαν σε έργα στην Ελλάδα, τα χρήματα −αναπόφευκτα υπό τις παρούσες οικονομικές συνθήκες− κατέληξαν στις ισχυρές καπιταλιστικές οικονομίες εντός και εκτός της ΕΟΚ/ΕΕ στις οποίες εδρεύουν οι εταιρείες παραγωγής μηχανολογικού εξοπλισμού.

Για να ανοίξει λοιπόν η «στρόφιγγα» της χρηματοδότησης, πρέπει να ικανοποιούνται δύο βασικές προϋποθέσεις.

Πρώτον, θα πρέπει να σχεδιαστούν προγράμματα και δράσεις με βάση τις ευρωπαϊκές αναπτυξιακές προτεραιότητες όπως αποτυπώνονται στις σχετικές οδηγίες της ΕΕ, η οποία έχει και τον τελευταίο λόγο στην έγκρισή τους. Στην τρέχουσα Προγραμματική Περίοδο (2014-20), τα ευρωπαϊκά κονδύλια θα πρέπει να κατευθυνθούν σε συγκεκριμένες επενδυτικές προτεραιότητες, στις οποίες θα αναφερθούμε αναλυτικότερα στη συνέχεια, και σε οχτώ κλάδους (αγροδιατροφή, υγεία – φάρμακα, τεχνολογίες πληροφορικής και επικοινωνιών, ενέργεια, περιβάλλον και βιώσιμη ανάπτυξη, μεταφορές, υλικά – κατασκευές, τουρισμός – πολιτισμός − δημιουργικές βιομηχανίες). Αν και αυτό ίσχυε σε όλες τις μέχρι σήμερα Προγραμματικές Περιόδους, ειδικά στην τελευταία η «θεματική συγκέντρωση» των «επενδυτικών προτεραιοτήτων» αποτελεί κεντρική επιλογή της Ευρωπαϊκής Επιτροπής. Θυμίζουμε ότι τα έργα που χρηματοδοτήθηκαν από το Β΄ ΚΠΣ (1994-99) υπηρέτησαν το σχεδιασμό για την ένταξη της χώρας μας στην Οικονομική και Νομισματική Ένωση (ΟΝΕ) (Αντιπροσωπεία της Ευρωπαϊκής Επιτροπής στην Ελλάδα, 2011).

Η δεύτερη προϋπόθεση σχετίζεται με τη διαδικασία πληρωμής των έργων. Η χώρα μας, αφού πρώτα καλύπτει με ίδιους πόρους τις σχετικές δαπάνες, στη συνέχεια κάνει «αίτημα πληρωμής» για να λάβει την ευρωπαϊκή συνδρομή. Με απλά λόγια, κάθε χρόνο ένα κομμάτι του εθνικού προϋπολογισμού παραμένει «δεσμευμένο» για τη πληρωμή δαπανών συγχρηματοδοτούμενων έργων.

Η συγκεκριμένη διαδρομή των χρημάτων, αλλά κυρίως η εμπειρία από την εφαρμογή τεσσάρων προγραμμάτων μάς επιτρέπει να κάνουμε λόγο για μηχανισμό τροφοδότησης της καπιταλιστικής ανάπτυξης με χρήματα από τους πολλούς, των οποίων η ωφέλεια περιορίζεται κυρίως σε έργα για τη διαχείριση −όχι την επίλυση− προβλημάτων όπως η ανεργία, η φτώχεια, ο κοινωνικός αποκλεισμός, τα περιβαλλοντικά προβλήματα κ.ά.

Με τη συνδρομή της ΕΟΚ/ΕΕ κατασκευάστηκαν έργα που θα μπορούσαν να ικανοποιήσουν υπαρκτές κοινωνικές ανάγκες. Συχνά όμως βρισκόμαστε μπροστά στο φαινόμενο το ένα σκέλος της ΕΟΚ/ΕΕ (Διαρθρωτικά Ταμεία) να συνδράμει στην ανακούφιση ενός σημαντικού προβλήματος (βλ. ΕΕΛ, ΧΥΤΑ, κέντρα υγείας, μουσεία κ.ά.) και το άλλο (Συνθήκες Μάαστριχτ, Λισαβόνας κ.λπ.), διά των αυστηρά περιοριστικών κανόνων που επιβάλλει στα δημοσιονομικά του κάθε κράτους-μέλους, να ακυρώνει την όποια ωφέλεια, μην επιτρέποντας, για παράδειγμα, την πρόσληψη του αναγκαίου προσωπικού για τη λειτουργία των προαναφερόμενων υποδομών.

Έτσι, με «προμετωπίδα» κοινωνικά αναγκαία έργα, ιδιωτικοποιούνται υπηρεσίες που παρέχονται από το Δημόσιο, επεκτείνονται οι ελαστικές εργασιακές σχέσεις και η υπενοικίαση εργαζομένων σε φορείς του Δημοσίου και χρηματοδοτούνται μια σειρά από ιδιωτικά επιχειρηματικά συμφέροντα (εταιρείες συμβούλων, εταιρείες υπενοικίασης εργαζομένων, εργολάβοι δημόσιων έργων κ.ο.κ.), τα οποία τις τελευταίες δεκαετίες θρέφονται από το «γόνιμο» υπόστρωμα των ΚΠΣ και των ΕΣΠΑ.

Εξάλλου μέσω της χρηματοδότησης από τα Ευρωπαϊκά Διαρθρωτικά Ταμεία έργων/δράσεων που άπτονται πάγιων και διαρκών κοινωνικών αναγκών (π.χ. φροντίδα ηλικιωμένων, παροχή γευμάτων στην εκπαίδευση κ.λπ.) ακυρώνεται στην πράξη ο χαρακτήρας τους ως ανάγκης που επιζητεί διαρκή και ποιοτική λύση. Μετατρέπονται σε «επιπλέον παροχές», οι οποίες δίνονται για περιορισμένο χρονικό διάστημα, χρηματοδοτούμενες από Επιχειρησιακά Προγράμματα, ενώ την επομένη της λήξης της χρηματοδότησης από την ΕΕ εμφανίζουν προβλήματα βιωσιμότητας λόγω αδυναμίας των δημόσιων οικονομικών να χρηματοδοτήσουν τέτοιου είδους δράσεις (Μητσός, 2014α).

Παραδείγματα αποτελούν το πρόγραμμα «Βοήθεια στο Σπίτι», η παροχή πρωινών γευμάτων στην εκπαίδευση, η πρόσληψη καθηγητών και δασκάλων στην πρωτοβάθμια και τη δευτεροβάθμια εκπαίδευση, αλλά και το πρόγραμμα για την αγορά ηλεκτρονικών υπολογιστών.

Η Προγραμματική Περίοδος 2014-2020

Το ύψος και η σημασία των χρηματοδοτήσεων

Η ενίσχυση της Ελλάδας από την πολιτική συνοχής την Προγραμματική Περίοδο 2014-20 θα ανέλθει στα 16,4 δισ. ευρώ. Σε αυτά θα προστεθούν περί τα 4,5 δισ. ευρώ, που αφορούν την αγροτική ανάπτυξη και το Ταμείο Θάλασσας και Αλιείας, ανεβάζοντας το ύψος των κεφαλαίων που θα εισρέουν στη χώρα από τα Ευρωπαϊκά Ταμεία στα 20,9 δισ. ευρώ.

Συγκεκριμένα, η Ελλάδα θα εισπράξει 10,8 δισ. ευρώ για τις τρεις κατηγορίες περιφερειών: για τις πέντε λιγότερο ανεπτυγμένες περιφέρειες, με κατά κεφαλήν ΑΕΠ μικρότερο του 75% του ευρωπαϊκού μέσου όρου (Κεντρική Μακεδονία, Ανατολική Μακεδονία − Θράκη, Θεσσαλία, Ήπειρος, Δυτική Ελλάδα), 6,4 δισ.∙ για τις έξι περιφέρειες σε μετάβαση, με κατά κεφαλήν ΑΕΠ του 75% έως 90% του ευρωπαϊκού μέσου όρου (Βόρειο Αιγαίο, Κρήτη, Δυτική Μακεδονία, Πελοπόννησος, Ιόνιοι Νήσοι, Στερεά Ελλάδα), 2,1 δισ.∙ για την Αττική και το Νότιο Αιγαίο (ανεπτυγμένες περιφέρειες), με κατά κεφαλήν ΑΕΠ που υπερβαίνει το 90% του ευρωπαϊκού μέσου όρου, 2,3 δισ. ευρώ. Επίσης, προβλέπεται η χρηματοδότηση έργων με 3,4 δισ. ευρώ από το Ταμείο Συνοχής, με 0,2 δισ. ευρώ στο πλαίσιο της Εδαφικής Συνεργασίας (προγράμματα με τις γειτονικές χώρες) και με 2 δισ. ευρώ μέσω της «ρήτρας επανεξέτασης» (Μητσός, 2014β).

Την προγραμματική περίοδο 2007-13, η χώρα μας εισέπραξε περίπου 25 δισ. ευρώ (20,4 δισ. ευρώ από την Πολιτική Συνοχής).

Αν υποθέσουμε ότι απορροφάται το σύνολο των κονδυλίων των περίπου 21 δισ. ευρώ στην επταετία, τότε το ποσό αυτό αντιστοιχεί σε ετήσια χρηματοδότηση ύψους 3 δισ. ευρώ ή 1,6% του σημερινού ΑΕΠ (όπως ήδη έχουμε πει, η καθαρή εισροή δεν είναι παρά κλάσμα του ποσού αυτού). Για να έχουμε μια τάξη μεγέθους της πραγματικής σημασίας των κονδυλίων αυτών, πρέπει να πούμε ότι πριν από την κρίση το Πρόγραμμα Δημοσίων Επενδύσεων (ΠΔΕ) ξεπερνούσε τα 8 δισ. ευρώ (9,3 δισ. ευρώ το 2008), ενώ για το 2016 προβλέπεται να ανέλθει στο ποσό των 6.750 εκατ. ευρώ.

Από το ποσό αυτό όμως τα 6 δισ. ευρώ δαπανώνται ως εθνική συμμετοχή στα συγχρηματοδοτούμενα έργα και μόνο τα υπόλοιπα 750 εκατ. ευρώ για προτεραιότητες έξω από το μηχανισμό της συγχρηματοδότησης. Πώς συμβαίνει αυτό, από τη στιγμή που η «εθνική συμμετοχή» στη συγχρηματοδότηση ανέρχεται για το τελευταίο διάστημα μόλις στο 5% του Προγράμματος; Πώς γίνεται τα 6 από τα 6,75 δισ. του ΠΔΕ να «υπηρετούν» το ΕΣΠΑ; Αυτό πρακτικά συμβαίνει γιατί, μέσα από ένα πολυδαίδαλο σύστημα «επιλεξιμότητας» (ποιοτικοί και χρονικοί περιορισμοί) των δαπανών, πολύ σημαντικές δαπάνες αναγκαίες για την ολοκλήρωση των έργων δεν χρηματοδοτούνται από το ΕΣΠΑ και «αναγκαστικά» χρηματοδοτούνται από το ΠΔΕ. Για παράδειγμα, πολλά από τα έργα που για διάφορους λόγους δεν ολοκληρώνονται στα τυπικά ορόσημα του ΕΣΠΑ (στο «κλείσιμο των Προγραμματικών Περιόδων») αποπληρώνονται μετά το πέρας της περιόδου επιλεξιμότητας με χρήματα από το ΠΔΕ. Επίσης, ενώ το ΕΣΠΑ χρηματοδοτεί για απαλλοτριώσεις (π.χ. στην κατασκευή ενός δρόμου) στο ύψος του 10% του προϋπολογισμού των έργων, σπάνια τα έργα περιορίζονται στο ποσοστό αυτό και έτσι η επιπλέον δαπάνη «φορτώνεται» στο ΠΔΕ. Κάθε δικαιολογημένη και επίσης κάθε αδικαιολόγητη υπέρβαση του προϋπολογισμού των έργων που δεν είναι «επιλέξιμη» για το ΕΣΠΑ απλώς μεταφέρεται στο ΠΔΕ. Έτσι, με τα 3 δισ. ευρώ των συγχρηματοδοτούμενων έργων πρακτικά δεσμεύεται το σύνολο του ΠΔΕ στις κατευθύνσεις και στις προτεραιότητες της ΕΕ.

Ένα ακόμα μέτρο για να εκτιμηθεί η πραγματική σημασία των πολυδιαφημισμένων ευρωπαϊκών κονδυλίων είναι το ποσό που η χώρα μας δαπανά για το δημόσιο χρέος, το οποίο στο μεγαλύτερο ποσοστό του καταλήγει στις τσέπες της Ευρωπαϊκής Κεντρικής Τράπεζας και των ευρωπαϊκών τραπεζών και κρατών που μας δάνεισαν. Για παράδειγμα, το 2016 η χώρα μας θα πληρώσει 7,075 δισ. για χρεολύσια και 6,028 δισ. για τόκους (σύνολο 13,103 δισ. ευρώ), ποσό που κλιμακώνεται και προβλέπεται να φτάσει τα 32 δισ. ευρώ το 2022.

Έτσι, οι χώρες και οι μηχανισμοί της ΕΕ από τη μια κλέβουν δισεκατομμύρια από τον ελληνικό λαό και από την άλλη «επιστρέφουν» ένα μικρό κλάσμα υπό τη μορφή κονδυλίων για τα «συγχρηματοδοτούμενα έργα» προκειμένου να εξυπηρετηθούν συγκεκριμένες προτεραιοτήτες και συμφέροντα.

Η μείωση των κονδυλίων που θα κατευθυνθούν προς την Ελλάδα από τα ΕΔΕΤ σχετίζεται με τη μείωση των πόρων που θα διατεθούν την τρέχουσα Προγραμματική Περίοδο σε τρεις τομείς, από τους οποίους κυρίως λάμβανε χρηματοδότηση η Ελλάδα: την αγροτική ανάπτυξη (-11%), τη Κοινή Αγροτική Πολιτική (ΚΑΠ) (-13%) και αυτόν της πολιτικής συνοχής (-8%).

Με την ευκαιρία αναφέρουμε ότι την Προγραμματική Περίοδο 2014-20 εμφανίζονται σημαντικά αυξημένες (συγκριτικά με την περίοδο 2007-13) οι δαπάνες για την ανταγωνιστικότητα (37%), τα διευρωπαϊκά δίκτυα – «Συνδέοντας την Ευρώπη» (51%), την ασφάλεια, ιθαγένεια (27%) και τον διεθνή ρόλο της ΕΕ (3%).

Η «Πολιτική Συνοχής» αποτελεί την κύρια πολιτική της ΕΕ, με «διακηρυγμένο στόχο» τον περιορισμό των ανισοτήτων μεταξύ κρατών και περιφερειών στο εσωτερικό της Ένωσης. Η περικοπή κονδυλίων από την Πολιτική Συνοχής ύψους 27,6 δισ. ευρώ (-8%) την τρέχουσα Προγραμματική Περίοδο, συγκριτικά με την προηγούμενη Προγραμματική Περίοδο, αποτελεί ισχυρή ένδειξη ότι τα ισχυρά καπιταλιστικά κράτη της Ένωσης −ελέω καπιταλιστικής οικονομικής κρίσης− δεν έχουν την πρόθεση να χρηματοδοτούν τα φτωχότερα κράτη/περιφέρειες προκειμένου να κλείσει η «ψαλίδα» μεταξύ ανεπτυγμένων καπιταλιστικά χωρών/περιφερειών και λιγότερο ανεπτυγμένων.

Οι μειωμένες χρηματορροές από τα Ευρωπαϊκά Ταμεία προς την Ελλάδα σχετίζονται και με τη μείωση των κονδυλίων που θα κατευθυνθούν προς τις λιγότερο ανεπτυγμένες περιφέρειες (5 στις 13 της ελληνικής επικράτειας). Αυτές προβλέπεται να απορροφήσουν το 50,5% των πόρων για τη «Συνοχή» έναντι 57,4% κατά την προηγούμενη Προγραμματική Περίοδο.

Τα ευρωπαϊκά κονδύλια ως μέσο επιβολή των αντιλαϊκών αναδιαρθρώσεων

Οι «εκ των προτέρων αιρεσιμότητες» (ex ante conditionalities)

Aν στις προηγούμενες Προγραμματικές Περιόδους η πολιτική σημασία των προγραμμάτων «περνούσε» μέσα από το περιεχόμενο και τις κατευθύνσεις των χρηματοδοτήσεων, για πρώτη φορά στην τρέχουσα Προγραμματική Περίοδο η υλοποίηση του προγράμματος συνδέεται με συγκεκριμένους πολιτικούς στόχους που αφορούν την υλοποίηση της πολιτικής της ΕΕ. Αν το κράτος-μέλος δεν τους υλοποιεί, τότε η χρηματοδότηση μπορεί και να διακοπεί! Οι «αιρεσιμότητες» αυτές αφορούν τόσο το γενικό επίπεδο υποταγής στους δημοσιονομικούς κανόνες της ΕΕ όσο και κάθε ξεχωριστό πρόγραμμα («θεματικές εκ των προτέρων αιρεσιμότητες»).

Η ΕΕ δηλαδή στην τρέχουσα Προγραμματική Περίοδο επιδιώκει τη σύνδεση των χρηματοδοτήσεων προς τα κράτη-μέλη με την επίτευξη των «μεταρρυθμιστικών» και δημοσιονομικών στόχων που έχουν αποδεχτεί ως μέλη της Ένωσης μέσα από Συνθήκες και ανεξάρτητα αν αυτά βρίσκονται σε καθεστώς μνημονίων, ενώ ο σχεδιασμός των προγραμμάτων της τρέχουσας Προγραμματικής Περιόδου έγινε σύμφωνα με τις κατευθύνσεις που τέθηκαν από τα αρμόδια όργανα της ΕΕ στους σχετικούς κανονισμούς.

Τα χρήματα των ΕΔΕΤ λοιπόν είναι διαθέσιμα πλέον μόνο σε εκείνα τα κράτη-μέλη που πειθαρχούν στους αυστηρούς κανόνες της ΕΕ περί των δημοσιονομικών.

Έτσι, στο 4ο Κεφάλαιο («Μέτρα που συνδέονται με τη χρηστή οικονομική διαχείριση») του Κανονισμού (ΕΕ) 1303/2013 αναφέρεται ότι η Επιτροπή μπορεί να ζητήσει τροποποίηση του Συμφώνου Εταιρικής Σχέσης (βλ. ΕΣΠΑ) και των σχετικών προγραμμάτων στην περίπτωση που συντρέχουν λόγοι οι οποίοι σχετίζονται με αποκλίσεις από το σφιχτό δημοσιονομικό πλαίσιο που επιβάλλεται στα κράτη-μέλη και προκειμένου να μεγιστοποιηθεί ο αντίκτυπος των ΕΔΕΤ στην ανάπτυξη και την ανταγωνιστικότητα.

Στην περίπτωση που το κράτος-μέλος δεν αναλάβει αποτελεσματική δράση προκειμένου να ανταποκριθεί στις συστάσεις της Επιτροπής, δίνεται η δυνατότητα στην Επιτροπή να εκδώσει απόφαση, μέσω εκτελεστικής πράξης, για την αναστολή μέρους ή του συνόλου των πληρωμών στα οικεία προγράμματα ή προτεραιότητες!

Στην ίδια κατεύθυνση λειτουργεί και για τα επιμέρους προγράμματα η θεσμοθέτηση για πρώτη φορά τής εκ των προτέρων αιρεσιμότητας (Καν. 1303/2013, άρ. 19), ως «συγκεκριμένος και επαρκώς προκαθορισμένος κρίσιμος παράγοντας, ο οποίος αποτελεί αναγκαία προϋπόθεση για την αποτελεσματική και αποδοτική υλοποίηση του ειδικού στόχου επενδυτικής προτεραιότητας ή προτεραιότητας της Ένωσης, έχει δε άμεση και πραγματική σχέση με την υλοποίηση αυτή και άμεσο αντίκτυπο σε αυτήν». Πρόκειται ουσιαστικά για προϋποθέσεις τις οποίες το κράτος-μέλος θα πρέπει να εξασφαλίσει, σε συγκεκριμένα χρονικά ορόσημα, γιατί σε αντίθετη περίπτωση η Επιτροπή δύναται να αναστείλει το σύνολο ή μέρος των ενδιάμεσων πληρωμών.

Οι «εκ των προτέρων αιρεσιμότητες» διατυπώνονται ανά θεματικό στόχο και έρχονται να εξασφαλίσουν, είτε κατά την έναρξη των επιχειρησιακών προγραμμάτων είτε το αργότερο μέχρι τις 31-12-2016, το πλαίσιο μέσω των αναγκαίων «μεταρρυθμίσεων» προκειμένου τα χρήματα της ΕΕ να «αποδώσουν», με κριτήριο τις κυρίαρχες επιλογές στον συγκεκριμένο θεματικό στόχο. Υπ’ αυτή την έννοια, όπως θα δούμε μέσω συγκεκριμένων παραδειγμάτων στη συνέχεια, οι «εκ των προτέρων αιρεσιμότητες» κάθε άλλο παρά κοινωνικά και πολιτικά ουδέτερες μπορούν να χαρακτηριστούν.

Μεγέθυνση

Ενδεικτικά αναφέρουμε τις ακόλουθες αιρεσιμότητες: να γίνουν άμεσα βήματα στην κατεύθυνση της προώθησης της επιχειρηματικότητας στην τριτοβάθμια εκπαίδευση∙ οι μονάδες υγείας να λειτουργούν με οικονομικά επωφελή τρόπο∙ να θεσμοθετηθούν συστήματα τιμολόγησης νερού σε όλη τη χώρα με τρόπο που να αντιστοιχούν στο «πραγματικό κόστος». Επίσης η προώθηση Ανανεώσιμων Πηγών Ενέργειας, οι οποίες θα μπορούσαν μεν να φανούν χρήσιμες για την προστασία του περιβάλλοντος, ωστόσο η υποταγή του σχεδιασμού στις επιδιώξεις των επιχειρήσεων του κλάδου για μεγιστοποίηση των κερδών τους οδηγεί σε περιβαλλοντικά και κοινωνικά επιζήμιες επιλογές (βλ. εγκαταστάσεις στη Ν. Εύβοια και Κυκλάδες).

Στις σχετικές με τον τομέα της απασχόλησης θεματικές εκ των προτέρων αιρεσιμότητες (Παρ. ΧΙ, Καν. 1303/13) απουσιάζει οποιαδήποτε αναφορά σχετικά με την ουσιαστική μείωση της ανεργίας. Αντίθετα, συσχετίζεται η επίτευξη του στόχου για «ποιοτική και βιώσιμη απασχόληση» με την ενίσχυση της επιχειρηματικότητας. Γι’ αυτόν ακριβώς το λόγο στις αιρεσιμότητες του συγκεκριμένου τομέα εντάσσονται δράσεις σχετικά με: «[…] τη μείωση του χρόνου και του κόστους που συνεπάγεται η σύσταση μίας επιχείρησης […], την έκδοση αδειών και εγκρίσεων για τη σύσταση και άσκηση ειδικής δραστηριότητας μίας επιχείρησης […]», αλλά και την ανάπτυξη «[…] επιχειρήσεων και χρηματοοικονομικών υπηρεσιών (πρόσβαση σε κεφάλαιο), οι οποίες περιλαμβάνουν την προσέγγιση μειονεκτουσών ομάδων, περιοχών ή και των δύο […]».

Τα επιτελεία της ΕΕ, αναγνωρίζοντας, ουσιαστικά, την αδυναμία τους να δώσουν διέξοδο στην εργασία για τα εκατομμύρια ανέργων που συσσωρεύονται στο εσωτερικό της, περιορίζουν τις πολιτικές της Ένωσης στον συγκεκριμένο τομέα σε πρωτοβουλίες διαχείρισης του πολυπληθούς στρατού των ανέργων. Γι’ αυτόν το λόγο στις προϋποθέσεις-αιρεσιμότητες στον τομέα της απασχόλησης συμπεριλαμβάνεται η αναδιοργάνωση των υπηρεσιών απασχόλησης (βλ. ΟΑΕΔ) προκειμένου να έχουν την ικανότητα να παρέχουν «εξατομικευμένες υπηρεσίες και ενεργητικά και προληπτικά μέτρα για την πρόσβαση στην αγορά εργασίας σε πρώιμο στάδιο […] εστιάζοντας στα άτομα που αντιμετωπίζουν τον υψηλότερο κίνδυνο κοινωνικού αποκλεισμού, συμπεριλαμβανομένων των ατόμων από τις περιθωριοποιημένες κοινότητες» και «ολοκληρωμένη και διαφανή πληροφόρηση σχετικά με τις νέες θέσεις εργασίας και τις ευκαιρίες απασχόλησης».

Μεγέθυνση

Ενδεικτικό των προθέσεων της ΕΕ στον τομέα της απασχόλησης είναι και το γεγονός ότι, για τη χωρίς εμπόδια χρηματοδότηση των δράσεων του Ευρωπαϊκού Κοινωνικού Ταμείου για την απασχόληση, προαπαιτείται η προώθηση πολιτικών ενεργού γήρανσης, δηλαδή η επιμήκυνση του χρόνου συνταξιοδότησης, σύμφωνα με τις πολιτικές νεοφιλελεύθερης αποδιάρθρωσης της κοινωνικής ασφάλισης: «[…] με στόχο την παραμονή των εργαζομένων μεγαλύτερης ηλικίας στην αγορά εργασίας και την προώθηση της απασχόλησής τους». Αντί λοιπόν οι εργαζόμενοι να ωφεληθούν από την τεχνολογική πρόοδο των τελευταίων δεκαετιών, αποχωρώντας από την εργασία σε μικρότερη ηλικία, γεγονός που θα συμβάλει και στη μείωση της ανεργίας, η ΕΕ προωθεί και μέσω των Κανονισμών για τα συγχρηματοδοτούμενα έργα την παράταση του εργάσιμου βίου και την παράταση της εκμετάλλευσής τους.

Σχετικά με τον θεματικό στόχο της εκπαίδευσης −«επένδυση στην εκπαίδευση, την κατάρτιση και την επαγγελματική κατάρτιση για την απόκτηση δεξιοτήτων και τη διά βίου μάθηση»−, η χώρα μας καλείται να λάβει, μεταξύ άλλων, μέτρα, ικανοποιώντας σχετικές αιρεσιμότητες, για την αύξηση της απασχολησιμότητας και της επιχειρηματικότητας τα οποία «ενθαρρύνουν την ανάπτυξη “οριζόντιων δεξιοτήτων”, συμπεριλαμβανομένης της επιχειρηματικότητας στα σχετικά προγράμματα της τριτοβάθμιας εκπαίδευσης». Επίσης, μέτρα για την εφαρμογή του Ευρωπαϊκού Πλαισίου Επαγγελματικών Προσόντων και του Ευρωπαϊκού Συστήματος Ακαδημαϊκών Μονάδων για την Επαγγελματική Εκπαίδευση και Κατάρτιση, αλλά και για τη βελτίωση της συνάφειας της εκπαίδευσης και της επαγγελματικής κατάρτισης με την αγορά εργασίας − δηλαδή προωθεί όλο το πλαίσιο που αφορά την κατάργηση της ενιαίας αξίας των πτυχίων, την υποταγή της εκπαίδευσης στην αγορά και τις ιδιωτικοποιήσεις, συνολικά την καπιταλιστική αναδιάρθρωση στην εκπαίδευση.

Μέρος των αιρεσιμοτήτων προκειμένου να ξεκινήσει η υλοποίηση έργων ΕΣΠΑ στο χώρο της εκπαίδευσης καλύπτεται από το Νόμο Διαμαντοπούλου για τα ΑΕΙ 4009/2011 («Δομή, λειτουργία διασφάλιση της ποιότητας των σπουδών…» και το Νόμο 4076/2012 («Ρυθμίσεις θεμάτων ΑΕΙ»), τους οποίους το εκπαιδευτικό και ιδιαίτερα το φοιτητικό κίνημα έχουν απορρίψει τα τελευταία χρόνια εκτιμώντας ότι η περαιτέρω πρόσδεση των πανεπιστημίων με τις επιχειρήσεις υποτάσσει το περιεχόμενο των σπουδών στις ανάγκες των τελευταίων και περιορίζει τα εργασιακά δικαιώματα των αποφοίτων – μελλοντικών εργαζομένων.

Στην τρέχουσα Περίοδο σχεδιάστηκε και τίθεται σε εφαρμογή ένα πολύ πιο απαιτητικό –συγκριτικά με προηγούμενες Προγραμματικές Περιόδους− σύστημα «δεικτών» για την παρακολούθηση της προόδου κάθε πράξης, αλλά και του κάθε επιχειρησιακού προγράμματος, ενώ προβλέπεται και «μπόνους» (αποθεματικό επίδοσης) για τη συνεπή (με βάση τα χρονοδιαγράμματα) και αποτελεσματική (με βάση τους δείκτες) υλοποίηση των Επιχειρησιακών Προγραμμάτων

Οι κανονισμοί παρέχουν ως «κίνητρο» για την έγκαιρη επίτευξη των στόχων (ορόσημα) που έχουν τεθεί από τα προγράμματα τη διάθεση του «αποθεματικού επίδοσης» (Καν. 1303/13, άρθρα 20, 22), μετά την προγραμματισμένη επανεξέταση των επιδόσεών τους (Καν. 1303/13, άρθρο 21), το 2019. Το αποθεματικό επίδοσης «[…] διατίθεται [σ.σ. ως επιβράβευση] μόνο στα προγράμματα και στις προτεραιότητες που έχουν επιτύχει τα ορόσημά τους» και διαμορφώνεται στο «6% των πόρων που διατίθενται στο ΕΤΠΑ, το ΕΚΤ και το Ταμείο Συνοχής».

Η αξιολόγηση σχετικά με το Πλαίσιο Επίδοσης θα γίνει με ένα σύστημα δεικτών το οποίο αποτελεί ένα από τα υποσυστήματα δεικτών του Ενιαίου Συστήματος Παρακολούθησης Δεικτών της Περιόδου 2014-2020. Το σύστημα δεικτών στις προηγούμενες Προγραμματικές Περιόδους εκτιμάται ότι δεν εξασφάλιζε αξιόπιστα στοιχεία για την εξέλιξη των Προγραμμάτων, αλλά ούτε και για τη συμβολή των πράξεων στη διαφοροποίηση μεγεθών της ελληνικής οικονομίας. Στην κατεύθυνση αυστηροποίησης της παρακολούθησης, που αναφέραμε παραπάνω, οι τιμές των δεικτών αποτελέσματος στην τρέχουσα Προγραμματική Περίοδο θα πρέπει να πιστοποιούνται από ανεξάρτητο φορέα (βλ. Ελληνική Στατιστική Αρχή, Οργανισμός Βιομηχανικής Ιδιοκτησίας, Εθνικό Κέντρο Τεκμηρίωσης/ΓΓΕΤ), ενώ θα πρέπει να «μετράνε» όχι μόνο τη συμβολή του επιχειρησιακού προγράμματος στη μεταβολή ενός μεγέθους (π.χ. ΑΕΠ, αριθμός πατεντών κ.λπ.), αλλά και τη συνολική μεταβολή του μεγέθους την περίοδο που υλοποιείται η πράξη∙ για παράδειγμα, πόσο μεταβλήθηκαν συνολικά οι δαπάνες για έρευνα και ανάπτυξη ως ποσοστό του ΑΕΠ ή πόσο αυξήθηκαν συνολικά οι αιτήσεις για κατοχύρωση πατέντας στη διάρκεια ενός έτους.

«Επιχειρηματικότητα παντού»

Όλη η φιλοσοφία του ΕΣΠΑ σφραγίζεται από την «επιχειρηματικότητα». Η ανάγκη για ανταγωνιστικές επιχειρήσεις τίθεται ως πρωταρχική. Καλούνται να την υπηρετήσουν οι συγχρηματοδοτούμενες πράξεις. Δημιουργείται λοιπόν το ερώτημα ποιες κοινωνικές ανάγκες εξυπηρετούν στη χώρα μας οι κλάδοι που έχουν επιλεγεί να χρηματοδοτηθούν την τρέχουσα Προγραμματική Περίοδο (φάρμακο, εφοδιαστική αλυσίδα − logistics, υλικά-κατασκευές, πολιτιστικές και δημιουργικές βιομηχανίες, αγροδιατροφή). Αποκαλυπτικός για τους πραγματικούς σκοπούς των εμπνευστών του τρέχοντος ΕΣΠΑ είναι ο σχεδιασμός, για παράδειγμα, στον τομέα της αγροδιατροφής.

Σε μια περίοδο που η επαρκής ποσοτικά και ποιοτικά διατροφή γίνεται «προϊόν πολυτελείας» για σημαντικό κομμάτι του πληθυσμού, ο προσανατολισμός των νέων επενδύσεων στρέφεται στην παραγωγή νέων προϊόντων για τις αγορές του εξωτερικού. Αποδεικνύεται έτσι ότι στους σκοπούς του ΕΣΠΑ 2014-2020 δεν περιλαμβάνεται η ικανοποίηση των αναγκών της κοινωνικής πλειοψηφίας, αλλά η υποστήριξη επιχειρηματικών συμφερόντων προκειμένου να ισχυροποιηθούν στον διεθνή οικονομικό ανταγωνισμό.

Με αυτή τη λογική επιδιώκεται η επένδυση των πόρων των ΕΔΕΤ σε συγκεκριμένους τομείς ανά περιφέρεια που θα προσδώσουν ανταγωνιστικό πλεονέκτημα στην οικονομία της περιφέρειας (βλ. «Στρατηγική της Έξυπνης Εξειδίκευσης» – RIS3). Γι’ αυτόν ακριβώς το λόγο οι σχετικές μελέτες ανά περιφέρεια αποτέλεσαν το πρώτο βήμα για το σχεδιασμό των Επιχειρησιακών Προγραμμάτων. Σύμφωνα με τον Κανονισμό 1303/13 (άρθρο 2, παρ. 3), με τη στρατηγική της Έξυπνης Εξειδίκευσης επιδιώκεται: «η δημιουργία ανταγωνιστικού πλεονεκτήματος, μέσω της ανάπτυξης και της αντιστοίχισης των ισχυρών σημείων της έρευνας και καινοτομίας με τις ανάγκες των επιχειρήσεων».

Με τη διαδικασία διαμόρφωσης Στρατηγικών Έξυπνης Εξειδίκευσης, σε εθνικό και περιφερειακό επίπεδο: «ανακαλύπτεται η επιχειρηματικότητα, έτσι ώστε να γίνει πιο αποδοτική η χρήση των διαρθρωτικών και επενδυτικών ταμείων της ΕΕ και να αυξηθούν οι συνέργειες μεταξύ διαφορετικών εθνικών και περιφερειακών πολιτικών σε επίπεδο ΕΕ καθώς και μεταξύ δημόσιων και ιδιωτικών επενδύσεων» (Ευρωπαϊκή Επιτροπή, 2014).

Σκοπός είναι η μέγιστη «συγκέντρωση πυρός» για την ενίσχυση της «ανταγωνιστικότητας» και της κερδοφορίας των καπιταλιστικών επιχειρήσεων.

Επισημαίνουμε ότι η ΕΕ μέσα από την έξυπνη εξειδίκευση απομακρύνεται από τη «θέσπιση γενικών προτεραιοτήτων» (π.χ. βελτίωση ανθρώπινου κεφαλαίου, ενίσχυση συνεργασίας έρευνας-βιομηχανίας κ.λπ.), που οδήγησε, σύμφωνα με τις εκτιμήσεις της, στις προηγούμενες περιόδους σε διάχυση και απώλεια πόρων. Επιλέγει τη θέσπιση: «κάθετων προτεραιοτήτων σχετικά με τομείς, τεχνολογίες και δράσεις […] συμπεριλαμβάνοντας δυναμισμό, ανταγωνιστικές συμμετοχές, επιχειρηματική γνώση σε συνδυασμό με επιστήμη, τεχνολογία, μηχανική, με τη γνώση των εξελίξεων στην αγορά, τις επιχειρηματικές ανάγκες και τις αναδυόμενες ευκαιρίες» (Ευρωπαϊκή Επιτροπή, 2014). Όρος για τη συμμετοχή σε προγράμματα έξυπνης εξειδίκευσης είναι στον «Δικαιούχο» να υπάρχει συμμετοχή του ιδιωτικού τομέα και συμπράξεις με ερευνητικούς φορείς και ιδρύματα, αλλιώς το προτεινόμενο έργο δεν είναι «επιλέξιμο».

Η «επιχειρηματικότητα» και η «ανταγωνιστικότητα» καθορίζουν επίσης το χαρακτήρα των «χωρικών επεμβάσεων» της ΕΕ. Προκειμένου να μεγιστοποιηθούν τα αποτελέσματα από τις επενδύσεις των ΕΔΕΤ, η ΕΕ στην τρέχουσα Προγραμματική Περίοδο επιδιώκει με τις λογικές της «Ολοκληρωμένης Χωρικής Ανάπτυξης» την «αναζωογόνηση» περιοχών που έχουν πληγεί από την καπιταλιστική κρίση, με «κινητήρες την ανταγωνιστικότητα και την τοπική επιχειρηματικότητα» (Υπουργείο Ανάπτυξης και Ανταγωνιστικότητας, 2014).

Η Ολοκληρωμένη Χωρική Ανάπτυξη αποτελεί την προσπάθεια δημιουργίας «ενιαίου κέντρου», το οποίο θα αξιοποιεί χρηματοδοτήσεις από διαφορετικά ταμεία ή χρηματοδοτικά εργαλεία για το σχεδιασμό και την υλοποίηση μέτρων/έργων με σκοπό την ανάκαμψη της καπιταλιστικής οικονομίας σε μία συγκεκριμένη χωρική ενότητα.

Στις προηγούμενες Προγραμματικές Περιόδους, η ΕΕ μέσω των ΕΔΕΤ μπορούσε να χρηματοδοτεί στην ίδια γεωγραφική περιοχή ένα πρόγραμμα κατάρτισης ανέργων, μια επένδυση για τον τεχνολογικό εκσυγχρονισμό επιχειρήσεων και ένα πρόγραμμα για την αναβάθμιση του ιστορικού κέντρου της πόλης. Το καθένα απ’ αυτά μπορεί να ολοκληρωνόταν με επιτυχία, παρ’ όλα αυτά η συνολική τους προσφορά στην ανταγωνιστικότητα της περιοχής και η συμβολή τους στην ενίσχυση της κερδοφορίας των τοπικών επιχειρήσεων τις περισσότερες φορές ήταν, σύμφωνα με τις εκτιμήσεις της Επιτροπής, «κατώτερη των προσδοκιών».

Στην Προγραμματική Περίοδο 2014-2020, η ΕΕ στοχεύει να υπερβεί την αδυναμία αυτή με εργαλεία την Τοπική Ανάπτυξη με Πρωτοβουλία των Τοπικών Κοινοτήτων (Καν. 1303/13, άρθρ. 32-35), την Ολοκληρωμένη Χωρική Επένδυση (Καν. 1303/13, άρθρ. 36) και τη Βιώσιμη Αστική Ανάπτυξη (Καν. 1301/13, άρθρ. 7, 8, 9 & Καν. 1304/13, άρθρ. 12), προσδοκώντας καλύτερα αποτελέσματα με τον ενιαίο σχεδιασμό των έργων σε διαφορετικούς τομείς, στην κατεύθυνση εξυπηρέτησης των στρατηγικών στόχων που έχουμε προαναφέρει. Στην «Τοπική Ανάπτυξη με Πρωτοβουλία των Τοπικών Κοινοτήτων» η συμμετοχή δημόσιων φορέων απαγορεύεται να είναι πλειοψηφική (Καν. 1303/13, άρθρ. 32, 2β). Πρόκειται για «μεικτά σχήματα» συμπράξεων δημόσιου-ιδιωτικών φορέων με πρωτοκαθεδρία των ιδιωτικών και για «χρηματοδοτικά εργαλεία» τραπεζικού τύπου (δανεισμός με ευνοϊκούς όρους και υποχρέωση επιστροφής) παρά για «δημόσιες επενδύσεις».

Αναφορικά με τις Ολοκληρωμένες Χωρικές Επενδύσεις και προκειμένου να γίνει κατανοητή η ουσία της πρωτοβουλίας, στεκόμαστε στο «Έργο: Αθήνα 2020», το οποίο «ενσωματώνει το σύνολο των αναπτυξιακών παρεμβάσεων που σχεδιάζει ο Δήμος Αθηναίων για την περίοδο 2016-2020» (Δήμος Αθηναίων, 2016). Στόχος είναι: «η βελτίωση της ελκυστικότητας και της ανταγωνιστικότητας της Αθήνας, καθώς και η προαγωγή της Καινοτομίας και της Έξυπνης Εξειδίκευσης».

Από το 2012 με πρωτοβουλία του Δήμου Αθηναίων δημιουργήθηκε το «Δίκτυο Επιχειρηματικότητας», στο οποίο συνεργάζονται και χαράζουν κοινές αναπτυξιακές κατευθύνσεις ιδιώτες επιχειρηματίες, εκπαιδευτικά ιδρύματα και δημόσιοι φορείς. Η προσπάθειά τους επικεντρώνεται στο να αναδειχθεί η Αθήνα «σε αυτόνομο συνεδριακό και τουριστικό προορισμό», με δυνατά σημεία την Κοινωνική Επιχειρηματικότητα, τη Δημιουργική Βιομηχανία, την Πληροφορική και το Λιανεμπόριο. Το Δίκτυο αυτό θα αξιοποιήσει τα επόμενα χρόνια τις χρηματοδοτήσεις από τα ΕΔΕΤ προκειμένου να υπάρξει περαιτέρω ανάπτυξη της επιχειρηματικότητας. Σε αυτή την κατεύθυνση θα αξιοποιηθούν κονδύλια για τον «ευπρεπισμό» επιλεγμένων σημείων της πόλης (πεζοδρομήσεις, αναπλάσεις, Εθνικός Κήπος) και θα γίνουν παρεμβάσεις με περιβαλλοντική διάσταση (χρήση λαμπτήρων LED, πρόγραμμα πρασίνου κ.ά.). Το έργο συμπληρώνεται με ένα πρόγραμμα Κοινωνικής Πολιτικής, το οποίο έχει σκοπό να αντιμετωπίσει την ακραία φτώχεια, η οποία, έχοντας κατακλύσει τα τελευταία χρόνια το κέντρο της πόλης, λειτουργεί ανασταλτικά στην ανάπτυξη της επιχειρηματικότητας.

Και στην περίπτωση του έργου αυτού επιβεβαιώνεται η θέση ότι τα συγχρηματοδοτούμενα από τα ΕΔΕΤ έργα καλούνται να υπηρετήσουν κυρίαρχες αστικές επιλογές. Η κάλυψη κοινωνικών αναγκών μέσω τέτοιων προγραμμάτων προκύπτει ως «παρενέργεια» και στο βαθμό που τα προβλήματα των εργαζομένων και του λαού εμποδίζουν την ανάπτυξη της επιχειρηματικότητας, την ενίσχυση της ανταγωνιστικότητας και της καπιταλιστικής κερδοφορίας.

Η άποψη ότι μέσω της ανάπτυξης των επιχειρήσεων θα έρθει και η ικανοποίηση των λαϊκών αναγκών δεν επιβεβαιώνεται ούτε σε αυτή την περίπτωση. Η ενίσχυση της τουριστικής κίνησης στην Αθήνα, αλλά και γενικά στην Ελλάδα τα τελευταία χρόνια κάθε άλλο παρά συνοδεύτηκε από μείωση της ανεργίας και ενίσχυση της εργασίας, με αξιοπρεπείς όρους και δικαιώματα, στους σχετιζόμενους με αυτήν κλάδους.

Το περιεχόμενο και οι προτεραιότητες του νέου ΕΣΠΑ 2014-2020

Στο κείμενο για το Εταιρικό Σύμφωνο για το Πλαίσιο Ανάπτυξης – ΕΣΠΑ 2014-2020 εξειδικεύεται με βάση τις παραπάνω κατευθύνσεις το περίγραμμα των αναπτυξιακών επιδιώξεων, κυρίως του ευρωπαϊκού καπιταλισμού, για τα επόμενα χρόνια. Πρόκειται ουσιαστικά για το σχεδιασμό από την πλευρά των κυρίαρχων προκειμένου να διαχειριστούν και να ξεπεράσουν την καπιταλιστική κρίση σε βάρος των εργαζομένων. Αυτό, βέβαια, δεν σημαίνει ότι καλύπτει τις ανάγκες του συνόλου της οικονομικής ολιγαρχίας της χώρα μας. Όπως αναφέραμε και εισαγωγικά, το ΕΣΠΑ 2014-2020 αποτελεί προϊόν ανταγωνισμού και τον τελικό λόγο για την έκβασή του έχουν οι ισχυρότεροι εντός και εκτός συνόρων. Υπ’ αυτή την έννοια, ο σχολιασμός που ακολουθεί αντιμετωπίζει τις αναπτυξιακές προτεραιότητες του ΕΣΠΑ 2014-2020 ως τη βασική, την ισχυρότερη –όχι τη μοναδική− κατεύθυνση που δίνεται σήμερα για την καπιταλιστική ανάπτυξη στη χώρα μας τα επόμενα χρόνια. Επίσης, θα πρέπει να τονίσουμε ότι, επειδή η «μετατροπή» των αναπτυξιακών διακηρύξεων του ΕΣΠΑ 2014-2020 σε συγκεκριμένα έργα είναι ακόμα περιορισμένη, δεν σημαίνει ότι ο σχεδιασμός, έτσι όπως αποτυπώνεται στο κείμενο του ΕΣΠΑ, αλλά και στα κείμενα των Επιχειρησιακών Προγραμμάτων, θα εφαρμοστεί κατά γράμμα.

Σχετικά με το πώς αντιλαμβάνονται οι πολιτικά κυρίαρχοι τη συμβολή των πόρων από τα ΕΔΕΤ τα επόμενα χρόνια, χαρακτηριστική είναι η αναφορά που ακολουθεί από το σχετικό κεφάλαιο: «Η αξιοποίηση των αναπτυξιακών πόρων των Ευρωπαϊκών Διαρθρωτικών και Επενδυτικών Ταμείων (ΕΔΕΤ) για την περίοδο 2014-2020 θα συμβάλει, στο βαθμό που τους αναλογεί, σημαντικά στις θεσμικές και οργανωτικές αλλαγές που έχουν ξεκινήσει στην Ελλάδα» (Υπουργείο Ανάπτυξης και Ανταγωνιστικότητας, 2014). Καθίσταται λοιπόν σαφές ότι το νέο ΕΣΠΑ έρχεται να συνδράμει την υλοποίηση των πολιτικών των Μνημονίων.

Το ΕΣΠΑ 2014-2020 επιδιώκει να συμβάλει σ’ ένα: «νέο αναπτυξιακό υπόδειγμα το οποίο αποβλέπει στη διασφάλιση της ανταγωνιστικότητας των επιχειρήσεων στον παγκόσμιο χώρο με περαιτέρω αναβάθμιση και δημιουργία των ανταγωνιστικών πλεονεκτημάτων, τόσο σε εθνικό όσο και σε περιφερειακό επίπεδο» (Υπουργείο Ανάπτυξης και Ανταγωνιστικότητας, 2014). Συμπληρώνεται δε ότι:

Βασική επιδίωξη της στρατηγικής αποτελεί σημαντικό ποσοστό των πόρων του ΕΣΠΑ να δράσει ως καταλύτης για την ενεργοποίηση ιδιωτικών επενδύσεων την επόμενη δεκαετία.Υπουργείο Ανάπτυξης και Ανταγωνιστικότητας, 2014

Η υλοποίηση του ΕΣΠΑ 2014-2020 επιδιώκεται να προκαλέσει και να παγιώσει διαρθρωτικές αλλαγές στην ελληνική οικονομία, σε αντίθεση με τα Πλαίσια των Προγραμματικών Περιόδων που προηγήθηκαν, των οποίων:

Η συνακόλουθη ανάπτυξη ήταν συγκυριακή και δεν συνδέονταν με διαρθρωτικές αλλαγές στην οικονομία.Υπουργείο Ανάπτυξης και Ανταγωνιστικότητας, 2014

Οι πυλώνες στήριξης της «ευημερίας» που υπόσχεται το ΕΣΠΑ 2014-2020 είναι:

Η ανταγωνιστικότητα, η καινοτομία και η εξωστρέφεια των επιχειρήσεων της χώρας.Υπουργείο Ανάπτυξης και Ανταγωνιστικότητας, 2014

Επιδιώκεται η αξιοποίηση της ευρωπαϊκής χρηματοδότησης στοχευμένα στους παραπάνω πυλώνες, περιορίζοντας δραστικά τη «διασπορά» τους, προς εξυπηρέτηση ιδιοτελών επιδιώξεων της ντόπιας πολιτικής ελίτ (βλ. σχετικά προηγούμενες αναφορές για όρους, προϋποθέσεις και πλαίσιο επίδοσης). Αναφερόμενοι εδώ στο παρελθόν των Ευρωπαϊκών Προγραμμάτων, εκτιμούμε ότι η πρόσβαση σημαντικού κομματιού της ελληνικής κοινωνίας σε αυτά, αν και έπληξε σε ορισμένες περιπτώσεις το κύρος τους (βλ. την ταύτισή τους με πρακτικές «αρπαχτής»), δεν προέκυψε ερήμην αυτών που σχεδιάζουν και υλοποιούν τα Προγράμματα, εντός και εκτός συνόρων.

Μέσω της προβολής των Επιχειρησιακών Προγραμμάτων και συγκεκριμένα των έργων που αυτά χρηματοδοτούν, προωθήθηκαν τις προηγούμενες δεκαετίες «αξίες, πρότυπα και καλές πρακτικές» στην κοινωνική πλειοψηφία οι οποίες σε μεγάλο βαθμό εμπεδώθηκαν από αυτήν. Η πλειοψηφία του ελληνικού λαού μπορεί να μην αποκόμισε άμεσα υλικά οφέλη από τα συγκεκριμένα προγράμματα, εγγράφηκαν όμως στη συνείδησή της έννοιες και αξίες ταυτόσημες με την ευρωπαϊκή ολοκλήρωση και τη λειτουργία του σύγχρονου καπιταλισμού. Έννοιες όπως η «επιχειρηματικότητα», η «ανταγωνιστικότητα», η «ευελιξία» κ.λπ. εμπεδώθηκαν σε πλατιά κομμάτια της ελληνικής κοινωνίας, χάρη και στη σημαντική συμβολή των συγχρηματοδοτούμενων από την ΕΟΚ/ΕΕ έργων. Σε αυτή την κατεύθυνση επιχειρείται ένα ακόμα βήμα στην τρέχουσα Προγραμματική Περίοδο.

Αναφέρεται σχετικά ότι θα:

Πρέπει να υπάρξει συμφιλίωση με την ιδέα του επιχειρηματικού κέρδους ως κινήτρου για την επενδυτική πρωτοβουλία, εξοστρακίζοντας από τις επιλογές μας την κρατικοδίαιτη επιχειρηματικότητα και τη λογική του εύκολου και βραχυπρόθεσμου οφέλους.Υπουργείο Ανάπτυξης και Ανταγωνιστικότητας, 2014

Ο επί κυβερνήσεων ΝΔ γενικός γραμματέας ΕΣΠΑ Γ. Γιαννούσης, την περίοδο που διαμορφωνόταν η στρατηγική και το περιεχόμενο του τρέχοντος ΕΣΠΑ (2012-14), επαναλάμβανε σε κάθε δημόσια παρέμβασή του την ανάγκη «απενοχοποίησης του επιχειρηματικού κέρδους» που μας κληρονόμησε η Μεταπολίτευση.

Μεγέθυνση

Το νέο ΕΣΠΑ δίνει προτεραιότητα στους τομείς του τουρισμού, της πληροφορικής/επικοινωνιών, της ενέργειας, της υγείας, του φαρμάκου, της γεωργίας και της μεταποίησης∙ τομείς οι οποίοι θα επιδιωχθεί να παίξουν ρόλο «ατμομηχανής» στην προσδοκώμενη καπιταλιστική ανάπτυξη των επόμενων χρόνων. Στους τομείς αυτούς επιδιώκεται η αύξηση μεγέθους των μονάδων παραγωγής, η εισαγωγή καινοτομίας / νέων προϊόντων και η δημιουργία ανταγωνιστικών πλεονεκτημάτων.

Το αναπτυξιακό όραμα του ΕΣΠΑ 2014-2020 εξειδικεύεται σε συγκεκριμένες κατευθύνσεις (5 Χρηματοδοτικές Προτεραιότητες) και άξονες (10 Θεματικούς Στόχους).

Οι πέντε Χρηματοδοτικές Προτεραιότητες είναι:

  1. Ενίσχυση της ανταγωνιστικότητας και της εξωστρέφειας των επιχειρήσεων, μετάβαση στην ποιοτική επιχειρηματικότητα με αιχμή την καινοτομία και αύξηση της εγχώριας προστιθέμενης αξίας.
  2. Ανάπτυξη και αξιοποίηση ικανοτήτων ανθρώπινου δυναμικού – ενεργός κοινωνική ενσωμάτωση.
  3. Προστασία του περιβάλλοντος – Μετάβαση σε μια οικονομία φιλική στο περιβάλλον.
  4. Ανάπτυξη – εκσυγχρονισμός – ολοκλήρωση υποδομών για την οικονομική και κοινωνική ανάπτυξη.
  5. Βελτίωση της θεσμικής επάρκειας και της αποτελεσματικότητας της δημόσιας διοίκησης και της τοπικής αυτοδιοίκησης.

Οι 10 Θεματικοί Στόχοι είναι:

  1. Ενίσχυση της Έρευνας, της Τεχνολογικής Ανάπτυξης και της Καινοτομίας.
  2. Βελτίωση της πρόσβασης, της χρήσης και της ποιότητας των τεχνολογιών, των πληροφοριών και των επικοινωνιών.
  3. Βελτίωση της ανταγωνιστικότητας των μικρομεσαίων επιχειρήσεων.
  4. Υποστήριξη της μετάβασης προς μια οικονομία χαμηλών εκπομπών CO2, σε όλους τους τομείς.
  5. Προώθηση της προσαρμογής στην κλιματική αλλαγή, πρόληψη κινδύνων.
  6. Διαφύλαξη της προστασίας του περιβάλλοντος και προώθηση της αποδοτικότητας των πόρων.
  7. Προώθηση των βιώσιμων μεταφορών και της άρσης των προβλημάτων σε βασικές υποδομές δικτύων.
  8. Προώθηση της διατηρήσιμης και ποιοτικής απασχόλησης και στήριξη της κινητικότητας του εργατικού δυναμικού.
  9. Προώθηση της κοινωνικής ένταξης και καταπολέμησης της φτώχειας και κάθε διάκρισης.
  10. Επένδυση στην εκπαίδευση, την κατάρτιση και την επαγγελματική κατάρτιση για την απόκτηση δεξιοτήτων και τη δια βίου μάθηση.

Από τη διάρθρωση των Χρηματοδοτικών Προτεραιοτήτων και των Θεματικών Στόχων του ΕΣΠΑ μπορεί κανείς με μια πρώτη ματιά να δει ότι απουσιάζουν ως αυτοτελείς άξονες τόσο η υγεία όσο και ο πολιτισμός (τομείς για τους οποίους οι αντίστοιχες Ειδικές Υπηρεσίες Διαχείρισης καταργήθηκαν την προηγούμενη Προγραμματική Περίοδο 20072013, χωρίς να επανέλθουν στην τρέχουσα). Κάποια έργα υγείας και πολιτισμού μπορούν ίσως να χρηματοδοτηθούν στο πλαίσιο άλλων προγραμμάτων.

Ενδιαφέρον όμως παρουσιάζει να κοιτάξει κανείς «κάτω από τους τίτλους», στο περιεχόμενο των προγραμμάτων. Εκεί ξεχωρίζει η Χρηματοδοτική Προτεραιότητα: «ενίσχυση της ανταγωνιστικότητας και της εξωστρέφειας των επιχειρήσεων (ιδιαίτερα των ΜΜΕ), η μετάβαση στην ποιοτική επιχειρηματικότητα, με αιχμή την καινοτομία και αύξηση της εγχώριας προστιθέμενης αξίας» ως «βασική στρατηγική προτεραιότητα και την εμβληματικότερη αυτών, καθώς σηματοδοτεί με το περιεχόμενό της και τον ολοκληρωμένο της χαρακτήρα την κύρια στροφή στο νέο αναπτυξιακό υπόδειγμα» (Υπουργείο Ανάπτυξης και Ανταγωνιστικότητας, 2014).

Στο πλαίσιο της συγκεκριμένης επενδυτικής προτεραιότητας, επιδιώκεται η δημιουργία περιβάλλοντος φιλικού προς τις επιχειρήσεις προκειμένου να γίνει η Ελλάδα ελκυστικός προορισμός για επενδύσεις (απλούστευση διαδικασιών σύστασης και διακοπής λειτουργίας επιχειρήσεων, μείωση διοικητικής επιβάρυνσης κ.ο.κ.). Θα δοθεί απόλυτη προτεραιότητα στη μεταφορά γνώσης από τα τριτοβάθμια εκπαιδευτικά ιδρύματα και τους δημόσιους ερευνητικούς οργανισμούς σε ιδιωτικές επιχειρήσεις με βάση τις ανάγκες της βιομηχανίας, προσελκύοντας κεφάλαια και στήριξη από ιδιώτες επενδυτές. Η διαδικασία αυτή θα ενισχυθεί και από τις διασυνοριακές, αλλά και τις διεθνείς συνεργασίες (Υπουργείο Ανάπτυξης και Ανταγωνιστικότητας, 2014).

Αν και οι πέντε Χρηματοδοτικές Προτεραιότητες εμφανίζονται ανεξάρτητες μεταξύ τους, ο εμβληματικός χαρακτήρας που δίνεται στην ανάπτυξη της επιχειρηματικότητας, στην πορεία εξόδου από την καπιταλιστική κρίση, καθιστά τις άλλες τέσσερις ως υποστηρικτικές της πρώτης.

Στη Χρηματοδοτική Προτεραιότητα «Ανάπτυξη και αξιοποίηση ικανοτήτων ανθρώπινου δυναμικού – Ενεργός κοινωνική ενσωμάτωση» εντάσσονται οι παρεμβάσεις στους τομείς εκπαίδευση, απασχόληση και υγεία. Σ’ αυτούς τους κρίσιμους κοινωνικά τομείς επιδιώκεται η διαχείριση των ακραίων φαινομένων, όπως η πρόωρη εγκατάλειψη του σχολείου, η μη πρόσβαση σε υπηρεσίες υγείας, κατάρτισης και απασχόλησης κ.ά. προκειμένου να αμβλυνθούν οι ακραίες επιπτώσεις τους στην ελληνική κοινωνία. Βέβαια, η διαχείριση αυτών των φαινομένων απέχει πολύ από την ικανοποίηση σύγχρονων κοινωνικών αιτημάτων για παροχή σύγχρονων, ποιοτικών, δημόσιων και δωρεάν υπηρεσιών σε υγεία και εκπαίδευση, όπως επίσης και από το αίτημα δουλειά για όλους.

Είναι χαρακτηριστικό ότι, όσον αφορά την ανεργία, μεταξύ των στόχων της δεύτερης Χρηματοδοτικής Προτεραιότητας είναι η «ανάσχεση της αύξησης του ποσοστού της ανεργίας και η διαμόρφωση προϋποθέσεων εισόδου σε συστημικό κύκλο σταδιακής αύξησης της απασχόλησης». Για την επίτευξη αυτών προκρίνονται έργα για την ενίσχυση της κινητικότητας στην απασχόληση, η οποία περνά μέσα από τη «σύνδεση εκπαίδευσης και απασχόλησης», την «αναβάθμιση της απασχολησιμότητας του ανθρώπινου δυναμικού», τον επαναπροσδιορισμό του λειτουργικού μοντέλου του ΟΑΕΔ και το σχεδιασμό και την εφαρμογή ολοκληρωμένων και βιώσιμων τοπικών στρατηγικών αντιμετώπισης της ανεργίας. Ειδικότερα για τους νέους η επιδίωξη να μειωθεί η ανεργία, που μαστίζει σχεδόν έναν στους δύο, αναμένεται να επιτευχθεί μέσω προγραμμάτων πρώτης απασχόλησης στα πρότυπα της Γαλλίας (Εγγύηση για τους Νέους) (Υπουργείο Ανάπτυξης και Ανταγωνιστικότητας, 2014).

Αναφορικά με τις παρεμβάσεις στο χώρο της υγείας, που εντάσσονται σ’ αυτή τη Χρηματοδοτική Προτεραιότητα, επιδιώκεται: «η αναδιάταξη του υφιστάμενου εθνικού μοντέλου παροχής υπηρεσιών υγείας, προκειμένου να βελτιωθεί η σχέση κόστους-αποτελέσματος που χαρακτηρίζει το σημερινό σύστημα». Άμεση προτεραιότητα αποτελούν: «η διασφάλιση της οικονομικής βιωσιμότητας του συστήματος υγείας και η βελτίωση της αποδοτικότητας και της αποτελεσματικότητας του συστήματος Α΄βάθμιας φροντίδας» και «η εξασφάλιση της παροχής ελάχιστου δυνατού επιπέδου υπηρεσιών υγείας σε όλους τους πολίτες» (Υπουργείο Ανάπτυξης και Ανταγωνιστικότητας, 2014). Στην κατεύθυνση μείωσης της δημόσιας δαπάνης στην υγεία, προκρίνεται και η λύση της τηλεϊατρικής για τις ορεινές, απομακρυσμένες και δυσπρόσιτες περιοχές έναντι της ίδρυσης σύγχρονων δημόσιων, επαρκώς στελεχωμένων κέντρων υγείας και νοσοκομείων.

Υποστηρικτικά της Χρηματοδοτικής Προτεραιότητας που αφορά την ανάπτυξη της επιχειρηματικότητας λειτουργούν και οι Χρηματοδοτικές Προτεραιότητες για την «Προστασία του περιβάλλοντος – Μετάβαση σε μια οικονομία φιλική στο περιβάλλον» και για την «Ανάπτυξη – εκσυγχρονισμό – συμπλήρωση υποδομών για την οικονομική και κοινωνική ένταξη».

Στον τομέα του περιβάλλοντος επιδιώκεται η αξιοποίηση πράσινων τεχνολογιών και στοιχείων του φυσικού περιβάλλοντος για να αναζωογονηθεί η καπιταλιστική οικονομία στον συγκεκριμένο τομέα. Τονίζεται ότι:

Η προώθηση των ανανεώσιμων πηγών ενέργειας και η εξοικονόμηση ενέργειας – ενεργειακή αποδοτικότητα αποτελούν βασικές προτεραιότητες, από τις οποίες αναμένεται να προκύψει και νέα “πράσινη” επιχειρηματικότητα. Η προστασία του φυσικού και πολιτιστικού περιβάλλοντος αποτελεί δυνητικά για τη χώρα σημαντικό πεδίο ανάπτυξης επιχειρηματικής δραστηριότητας.Υπουργείο Ανάπτυξης και Ανταγωνιστικότητας, 2014

Αναγκαίο συμπλήρωμα των τεσσάρων προαναφερόμενων χρηματοδοτικών προτεραιοτήτων είναι η αναμόρφωση του δημόσιου τομέα και συγκεκριμένα:

Η βελτίωση της θεσμικής επάρκειας και της αποτελεσματικότητας της δημόσιας διοίκησης και της Τοπικής Αυτοδιοίκησης.Υπουργείο Ανάπτυξης και Ανταγωνιστικότητας, 2014

Ένας δημόσιος τομέας ο οποίος σχεδιάστηκε πριν από αρκετές δεκαετίες προκειμένου να εξυπηρετεί σε κάποιο βαθμό και κοινωνικές ανάγκες −ως προϊόν κοινωνικών και πολιτικών αγώνων−, παρά τις τροποποιήσεις και την αποψίλωση από προσωπικό και αντικείμενα (βλ. ιδιωτικοποιήσεις σε ενέργεια, τηλεπικοινωνίες, ορυκτό πλούτο κ.ά.), κρίνεται ακόμα ακατάλληλος για την παροχή υπηρεσιών κυρίως στους ιδιώτες επενδυτές. Επιχειρείται λοιπόν, και θα χρηματοδοτηθεί από τα ΕΔΕΤ, η διαμόρφωση διαδικασιών και η «ανάπτυξη» ανθρώπινου δυναμικού του δημόσιου τομέα: «με στόχο την καλύτερη εξυπηρέτηση των πολιτών και των επιχειρήσεων». Γι’ αυτόν το λόγο μάλιστα οι σχετικές παρεμβάσεις χαρακτηρίζονται «πρώτη προτεραιότητα και προϋπόθεση επιτυχίας του νέου αναπτυξιακού μοντέλου» (Υπουργείο Ανάπτυξης και Ανταγωνιστικότητας, 2014).

Ιδιαίτερο βάρος θα δοθεί στη διαμόρφωση των εργαζομένων του Δημοσίου, με κριτήριο τον δημόσιο τομέα που θα προκύψει μετά την εφαρμογή του προγράμματος μεταρρυθμίσεων. Όσον αφορά το πρότυπο του νέου δημόσιου υπαλλήλου, στόχο αποτελεί: «η ατομική τους ανάπτυξη προκειμένου να ανταποκριθούν στις ανάγκες των διαρθρωτικών και θεσμικών αλλαγών των μεταρρυθμίσεων» (Υπουργείο Ανάπτυξης και Ανταγωνιστικότητας, 2014).

Τέλος, σε ό,τι αφορά τη χρηματοδοτική διάρθρωση, ο πίνακας που ακολουθεί είναι ενδεικτικός. Σε μια περιφέρεια με τις ανάγκες της Ανατολικής Μακεδονίας και Θράκης, η φοβερή συνδρομή της ΕΕ ανέρχεται στο ποσό των 406 εκατ. ευρώ την επταετία, δηλαδή κάτι λιγότερο από 60 εκατ. ευρώ το χρόνο! Στη δε Ήπειρο, με τη φτώχεια και την ανεργία να καλπάζουν, η συνδρομή της ΕΕ ανέρχεται σε περίπου 260 εκατ. ευτώ την επταετία, κοντά στα 37 εκατ. ευρώ το χρόνο. Εδώ θα μπορούσε να πει κανείς ότι οι περιφέρειες θα ωφεληθούν και από τα μεγάλα Τομεακά Προγράμματα, όπως το Επιχειρησιακό Πρόγραμμα «Υποδομές Μεταφορών, Περιβάλλον και Αειφόρος Ανάπτυξη», αλλά τα ποσά αυτά έχουν ήδη «ξεκοκαλιστεί» από τις άθλιες συμφωνίες των κυβερνήσεων με τους εργολάβους των μεγάλων έργων, το δε κόστος τους έχει ήδη μετακυλιστεί στα εξωφρενικά διόδια, που οι χυδαίοι υπουργοί και οι κυβερνήσεις τους φορτώνουν στον ελληνικό λαό.

Μεγέθυνση

Πίνακας κατανομή των χρηματοδοτικών πόρων της προγραμματικής περιόδου 2014-2020 ανά Επιχειρησιακό Πρόγραμμα

Συμπεράσματα

Το πλαίσιο εντός του οποίου διατίθενται οι πόροι των ΕΔΕΤ είναι αυστηρά προσδιορισμένο και άμεσα σχετιζόμενο με τη γενικότερη πολιτική της ΕΕ. Απόψεις σύμφωνα με τις οποίες το ΕΣΠΑ είναι ένα «αναπτυξιακό εργαλείο» το οποίο μπορεί να λειτουργήσει προκειμένου να αντιστρέψει την «οικονομική ύφεση» που έχουν επιβάλει στη χώρα τα Μνημόνια είναι εσφαλμένες και επιχειρούν να συγκαλύψουν την ενιαία πολιτική στόχευση των επιμέρους πολιτικών της ΕΕ.

Στη τρέχουσα Προγραμματική Περίοδο 2014-2020, στην κατεύθυνση ενιαιοποίησης των πολιτικών της ΕΕ, οι χρηματοδοτήσεις των ΕΔΕΤ συνδέονται με την πειθάρχηση στο πλαίσιο που έχει ορίσει η ΕΕ για τα δημοσιονομικά, με τις κατευθύνσεις για επενδύσεις σε συγκεκριμένους τομείς της οικονομίας, αλλά και με τις γενικότερες μεταρρυθμίσεις (ιδιωτικοποιήσεις, απελευθέρωση αγορών κ.λπ.) που προωθεί στις οικονομίες των κρατών-μελών.

Στην τρέχουσα Προγραμματική Περίοδο, με τη συνδρομή των πόρων του ΕΣΠΑ, θα επιχειρηθούν:

  • Η ενίσχυση νέων και παλαιών επιχειρηματιών προκειμένου να αναπτυχθούν/επεκταθούν σε καινοτόμους τομείς, με στόχο να ανακάμψει η κερδοφορία τους. Αυτό, παρά τις περί του αντιθέτου εξαγγελίες των Ευρωπαίων και ντόπιων σχεδιαστών του ΕΣΠΑ, δεν σημαίνει αύξηση των θέσεων εργασίας, πολύ περισσότερο των θέσεων εργασίας με εργασιακά δικαιώματα, τα οποία έχουν ήδη πληγεί βάναυσα –διά νόμων− τα τελευταία χρόνια των μνημονιακών πολιτικών.
  • Η διαχείριση, και όχι η επίλυση, άρα η διαιώνιση, προβλημάτων όπως η φτώχεια, η ανεργία, η έλλειψη στέγης και τροφής, αλλά και η μη πρόσβαση σε υπηρεσίες υγείας. Στο Fact Sheet που κυκλοφόρησε τον περασμένο Μάιο, με αντικείμενο τις μέχρι τότε, αλλά και τις προγραμματιζόμενες δράσεις του ΕΣΠΑ για αυτά τα πολύ σοβαρά προβλήματα, αναφέρονται η δημιουργία «Κέντρων Ημέρας» των ΟΤΑ για τους φτωχούς, «Κέντρων Ημερήσιας Φροντίδας» για ηλικιωμένους και ΑΜΕΑ, όπως επίσης και «Κοινωνικών Παντοπωλείων – Κέντρων Σίτισης» για τα οποία θα διατεθούν περί τα 150 εκατ. ευρώ την επόμενη τριετία. Για το πρόβλημα της ανεργίας η «απάντηση» του ΕΣΠΑ περιορίζεται σε προγράμματα κοινωφελούς εργασίας και αρχικής εργασιακής εμπειρίας, με στοιχειώδη εργασιακά δικαιώματα.

Υπ’ αυτή την έννοια δεν πρέπει να υπάρχει από την πλευρά του λαϊκού και εργατικού κινήματος καμία αυταπάτη για την «ανάπτυξη» που υπόσχεται το ΕΣΠΑ. Στο πλαίσιο αυτής δεν χωρούν τα σύγχρονα δικαιώματα και οι ανάγκες της κοινωνικής πλειοψηφίας. Το ΕΣΠΑ λειτουργεί ως μηχανισμός ιδεολογικής κατεργασίας εργαζομένων, ανέργων, νέων στις αρχές της επιχειρηματικότητας, της ανταγωνιστικότητας για την ενίσχυση της καπιταλιστικής κερδοφορίας. Αιτήματα για τη «διαφανή αξιοποίηση των ευρωπαϊκών κονδυλίων» ή για την «αύξηση της απορροφητικότητάς» τους από τις υπηρεσίες του ελληνικού κράτους πρακτικά σημαίνουν τον περιορισμό των διεκδικήσεων στο «διαχειριστικό πλαίσιο» που αναγνωρίζει η αστική πολιτική για τα λαϊκά προβλήματα. Σημαίνουν, επίσης, αποδοχή των αστικών προτεραιοτήτων, όπως η ενίσχυση της ανταγωνιστικότητας και της κερδοφορίας, έναντι των σύγχρονων αναγκών των εργαζομένων.

Εδώ θα πρέπει να επισημάνουμε ότι το Πολυετές Δημοσιονομικό Πλαίσιο (ΠΔΠ) για την περίοδο 2014-2020 (καθορίζει τα μέγιστα ετήσια ποσά [«ανώτατα όρια»] τα οποία μπορεί να δαπανήσει η ΕΕ σε διάφορα πολιτικά πεδία [«τομείς»] για περίοδο τουλάχιστον 5 ετών) σχεδιάζεται να αλλάξει την επόμενη Περίοδο (μετά το 2021) μεταφέροντας σημαντικές αρμοδιότητες για το τι και πώς θα χρηματοδοτηθεί στην ίδια την Ευρωπαϊκή Επιτροπή, προκειμένου να εξασφαλιστεί αυστηρότερη εφαρμογή των κατευθύνσεων που επιβάλλουν οι ισχυρές οικονομίες της ΕΕ.

Σε άτυπη συνάντηση υπουργών/υφυπουργών αρμόδιων για ευρωπαϊκές υποθέσεις τον Απρίλιο του 2016 προτάθηκε από μεγάλη ομάδα χωρών να περιοριστούν οι δαπάνες που αφορούν κατανομές πόρων του ΠΔΠ στα κράτη-μέλη της ΕΕ (Κοινή Αγροτική Πολιτική, Πολιτική Συνοχής) και παράλληλα να αυξηθούν οι δαπάνες τις οποίες διαχειρίζεται η Ευρωπαϊκή Επιτροπή. Η σχέση αυτή στην τρέχουσα Προγραμματική Περίοδο είναι 70-30. Επίσης, η αντιπρόεδρος της Ευρωπαϊκής Επιτροπής Γκεοργκίεβα σχολίασε ότι «οι επιδοτήσεις δεν αποτελούν κατά κανόνα βέλτιστη μορφή χρήσης πόρων», προκρίνοντας τη χρήση των χρηματοπιστωτικών μέσων (δηλαδή δανειοδότησης), τα οποία εξασφαλίζουν «υψηλό βαθμό χρηματοοικονομικής μόχλευσης». Φαίνεται λοιπόν ότι η εποχή των επιδοτήσεων, ελέω καπιταλιστικής κρίσης, κλείνει και προκρίνεται η δανειοδότηση μέσω χρηματοδοτικών εργαλείων.

Τα τελευταία, ως τάσεις οι οποίες θα φανούν ξεκάθαρα τα επόμενα χρόνια, έχουν τη σημασία τους, αφού ο αυστηρότερος έλεγχος των κονδυλίων −που προέρχονται από τα ΕΔΕΤ− από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή στο πλαίσιο της καπιταλιστικής κρίσης θα σημάνει δραστικό περιορισμό των όποιων δαπανών δίνονταν μέχρι σήμερα για τις ανάγκες της κοινωνικής πλειοψηφίας.

Βιβλιογραφία

Αντιπροσωπεία της Ευρωπαϊκής Επιτροπής στην Ελλάδα (2011), Ελλάδα − Ευρωπαϊκή Ένωση, 30 χρόνια μαζί.
Μια αποτίμηση με στοιχεία και αριθμούς, διαθέσιμο στο: http://www.teachers4europe.gr/

Δήμος Αθηναίων – Εταιρεία Ανάπτυξης και Τουριστικής Προβολής Αθηνών (2016), Κείμενο διαβούλευσης για το «Έργο: Αθήνα 2020» του Δήμου Αθηναίων,
διαθέσιμο στο: http://developathens.gr/

Ευρωπαϊκή Επιτροπή (2014), Εθνικές/Περιφερειακές Στρατηγικές Καινοτομίας για Έξυπνη Εξειδίκευση (RIS3), Μάρτιος,
διαθέσιμο στο: http://ec.europa.eu/

Μητσός, Α. (2014α), Αξιολόγηση των επιδράσεων που έχουν ασκήσει στην πορεία της ελληνικής οικονομίας οι πολιτικές που χρηματοδοτούνται από τον προϋπολογισμό της Ευρωπαϊκής Ένωσης – Μέρος Δεύτερο: Οι προτάσεις για την Προγραμματική Περίοδο 2014-2020, Αθήνα, ΕΛΙΑΜΕΠ – Τράπεζα της Ελλάδας.

Μητσός, Α. (2014β), Οι πολιτικές που χρηματοδοτούνται από τον κοινοτικό προϋπολογισμό και η ελληνική οικονομία. Τελική έκθεση, Αθήνα, ΕΛΙΑΜΕΠ – Τράπεζα της Ελλάδας.

Κανονισμοί ΕΕ (διαθέσιμοι στο: https://www.espa.gr/)

Εταιρικό Σύμφωνο για το Πλαίσιο Ανάπτυξης – ΕΣΠΑ 2014- – 2020, Υπουργείο Ανάπτυξης και Ανταγωνιστικότητας − ΓΓΔΕ/ΕΣΠΑ, Μάϊος Μάιος 2014,
https://www.espa.gr/

Κανονισμός (ΕΕ) αριθ. 1300/2013 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου της 17ης Δεκεμβρίου 2013 σχετικά με το Ταμείο Συνοχής και την κατάργηση του κανονισμού (ΕΚ) αριθ. 1084/2006.

Κανονισμός (ΕΕ) αριθ. 1301/2013 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου της 17ης Δεκεμβρίου 2013 σχετικά με το Ευρωπαϊκό Ταμείο Περιφερειακής Ανάπτυξης και για τη θέσπιση ειδικών διατάξεων σχετικά με τον στόχο «Επενδύσεις στην ανάπτυξη και την απασχόληση» και για την κατάργηση του κανονισμού (ΕΚ) αριθ. 1080/2006.

Κανονισμός (ΕΕ) αριθ. 1304/2013 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου της 17ης Δεκεμβρίου 2013 για το Ευρωπαϊκό Κοινωνικό Ταμείο και την κατάργηση του κανονισμού (ΕΚ) αριθ. 1081/2006 του Συμβουλίου.

Κανονισμός (ΕΕ) αριθ. 1305/2013 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου της 17ης Δεκεμβρίου 2013 για τη στήριξη της αγροτικής ανάπτυξης από το Ευρωπαϊκό Γεωργικό Ταμείο Αγροτικής Ανάπτυξης (ΕΓΤΑΑ) και την κατάργηση του κανονισμού (ΕΚ) αριθ. 1698/2005 του Συμβουλίου.

Κανονισμός 1303/2013 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και Συμβουλίου της 17ης Δεκεμβρίου 2013 περί καθορισμού κοινών διατάξεων για το Ευρωπαϊκό Ταμείο Περιφερειακής Ανάπτυξης, το Ευρωπαϊκό Κοινωνικό Ταμείο, το Ταμείο Συνοχής, το Ευρωπαϊκό Γεωργικό Ταμείο Αγροτικής Ανάπτυξης και το Ευρωπαϊκό Ταμείο Θάλασσας και Αλιείας και περί καθορισμού γενικών διατάξεων για το Ευρωπαϊκό Ταμείο Περιφερειακής Ανάπτυξης, το Ευρωπαϊκό Κοινωνικό Ταμείο, το Ταμείο Συνοχής και το Ευρωπαϊκό Ταμείο Θάλασσας και Αλιείας και για την κατάργηση του κανονισμού (ΕΚ) αριθ. 1083/2006.

Ο στρατός των λόμπι κατέλαβε την Ε.Ε

20/03/2017

Στις Βρυξέλλες σταθμεύει ένας στρατός. Δεν είναι μόνο οι ειδικές δυνάμεις των βελγικών ενόπλων δυνάμεων, που περιπολούν στους δρόμους μιας πόλης που βρίσκεται σε διαρκή κατάσταση έκτακτης ανάγκης. Είναι κυρίως οι «αερομεταφερόμενες μεραρχίες» από περίπου 91.000 υπαλλήλους σε 9.860 ομάδες πίεσης που εξασφαλίζουν ότι δεν θα υπάρξει ούτε μια απόφαση, η οποία έστω και κατά λάθος, να προασπίζεται τα συμφέροντα των πολιτών σε βάρος των ιδιωτικών επιχειρήσεων.

Με ετήσιο δηλωμένο προϋπολογισμό 1.5 δισεκατομμυρίου ευρώ, μπορούν να εξαγοράσουν να εκβιάσουν ή απλώς να… προσλάβουν σχεδόν οποιονδήποτε υπάλληλο των ευρωπαϊκών θεσμών επιθυμούν.

Οι συγκεκριμένοι αριθμοί δεν προσφέρουν βέβαια την πλήρη εικόνα καθώς αφορούν τα λόμπι που καταγράφηκαν εθελοντικά στο αρχείο των ομάδων πίεσης. Το βέβαιο είναι ότι περίπου 6.200 λομπίστες διαθέτουν ειδικές κάρτες εισόδου στο ευρωκοινοβούλιο (και τις χρησιμοποιούν σχεδόν καθημερινά) ενώ σχεδόν 30.000 άτομα διαμένουν και εργάζονται σταθερά στις Βρυξέλλες με μοναδικό στόχο να προωθούν τα συμφέροντα πολυεθνικών στους μηχανισμούς λήψης αποφάσεων της ΕΕ.

Η οργάνωση Alter EU που μελετά τις σχέσεις των ομάδων πίεσης με θεσμούς της Ευρωπαϊκής Ένωσης υπολογίζει ότι περίπου το 83% των συναντήσεων που πραγματοποιούνται σε καθημερινή βάση ανάμεσα σε λομπίστες και ανώτατους αξιωματούχους της Κομισιόν δεν καταγράφονται πουθενά ενώ σε μεσαία και κατώτερα στελέχη της Επιτροπής το ποσοστό ξεπερνά το 92%. Αυτό πρακτικά σημαίνει πως οι εξαγγελίες του Γιούνκερ ότι θα έβαζε τάξη στην ανεξέλεγκτη δράση των μεγάλων λόμπι ήταν ένα φτηνό πυροτέχνημα.

Σε αρκετές περιπτώσεις η παρέμβαση των λόμπι γίνεται εξόφθαλμη όταν τεμπέληδες κομισάριοι και ευρωβουλευτές δεν μπαίνουν καν στον κόπο να επαναδιατυπώσουν τα κείμενα που λαμβάνουν από πολυεθνικές επιχειρήσεις. Πριν από μερικά χρόνια το γερμανικό ηλεκτρονικό δίκτυο WDRTV εντόπισε δυο τέτοια περιστατικά που αφορούσαν στο χριστιανοδημοκράτη ευρωβουλευτή Μπούρκχαρντ Μπαλζ και στον Μάρκους Φέρμπερ της Χριστιανοκοινωνικής Ένωσης (CSU). Και οι δυο κατέθεσαν προτάσεις σχετικά με τη λειτουργία του τραπεζικού συστήματος και την κερδοσκοπία στις χρηματιστηριακές αγορές, οι οποίες περιλαμβάνονταν σε έγγραφα τραπεζικών λόμπι με σχεδόν πανομοιότυπη διατύπωση. Όταν μάλιστα ρωτήθηκαν για την «σύμπτωση» στα κείμενα, ισχυρίστηκαν ότι τα λόμπι… τους έκλεψαν τις ιδέες.

Η δράση των λόμπι ξεκινά από τις απλές καθημερινές επαφές με τους περίπου 30.000 υπαλλήλους της Ευρωπαϊκής Επιτροπής και φτάνει μέχρι την επίσημη συμμετοχή των ομάδων πίεσης στη λειτουργία των θεσμικών οργάνων. Συγκεκριμένα η Κομισιόν λειτουργεί υπό το άγρυπνο βλέμμα των περίφημων ομάδων εμπειρογνωμόνων (expert groups) οι οποίες υποτίθεται θα εκπροσωπούσαν τα συμφέροντα της… κοινωνίας των πολιτών. Πρόσφατη έρευνα από το Παρατηρητήριο της Ευρώπης των Πολυεθνικών (CEO) απέδειξε ότι κατά μέσο όρο οι ομάδες αυτές αποτελούνται κατά 70% από εκπροσώπους πολυεθνικών, κατά 15% από μέλη ΜΚΟ ενώ μόνο το 2% των μελών τους προέρχεται από συνδικάτα. Πολλές φορές οι μόνοι περιορισμοί στην επιλογή των στελεχών προέρχονται από διεθνείς οργανισμούς (όπως ο ΠΟΕ που απαγορεύει να συμμετέχουν στελέχη καπνοβιομηχανιών σε ομάδες εμπειρογνωμόνων για τη δημόσια υγεία) καθώς η Κομισιόν δεν έχει κανένα πρόβλημα να τοποθετεί π.χ λογιστικά γραφεία που ειδικεύονται σε offshore σε ομάδες που καθορίζουν την φορολογική πολιτική.

Το αποτέλεσμα αυτών των διεργασιών είναι ότι το καθεστώς των πιέσεων στην ΕΕ έγινε πολύ πιο σκοτεινό και ανεξέλεγκτο σε σχέση με τις ΗΠΑ, όπου και γεννήθηκε και θεσμοθετήθηκε η παρουσία των ομάδων πίεσης (σύμφωνα με μια εκδοχή ο όρος λόμπι προέρχεται από τον προθάλαμο του ξενοδοχείου Γουίλαρντ στην Ουάσινγκτον, όπου ο Αμερικανός πρόεδρος Οδυσσέας Γκραντ έκλεινε μπίζνες με τους επιχειρηματίες της εποχής). Πολύ καλοί μαθητές των ΗΠΑ αποδείχθηκαν οι αξιωματούχοι της ΕΕ και στο φαινόμενο της «περιστρεφόμενης πόρτας», δηλαδή της μεταπήδησης αξιωματούχων στα διοικητικά συμβούλια κολοσσιαίων επιχειρήσεων και το αντίστροφο. Ο πρώην αντιπρόεδρος της Κομισιόν Ετιέν Νταβινιόν, ο οποίος έχει θητεύσει σε ορισμένες από τις σημαντικότερες εταιρείες ενέργειας τη Ευρώπης, ήταν από τους πρώτους διδάξαντες από τη δεκαετία του ’80 ενώ το πέρασμα του Μπαρόζο στην Γκόλντμαν Σακς απλώς επιβεβαίωσε αυτό που όλοι γνώριζαν: ότι δεν χρειάζεται να είσαι στο ΔΣ μιας τράπεζας για να αποτελείς υπάλληλό της.

Η μεγαλύτερη αλλαγή που συντελέστηκε μετά την κρίση του 2007-2008 ήταν η γιγάντωση του τραπεζικού λόμπι που εισέβαλε κυριολεκτικά στα ανώτατα όργανα άσκησης πολιτικής παραβιάζοντας ακόμη και τους σαθρούς κανόνες διαφάνεια της ΕΕ.

Μόνο ο χρηματοπιστωτικός τομέας απασχολεί 1.700 λομπίστες οι οποίοι έχουν στη διάθεσή τους 120 εκατομμύρια ευρώ το χρόνο για να «εξαγοράσουν» τη συνείδηση της ΕΕ – δηλαδή τριάντα φορές περισσότερα χρήματα από τον προϋπολογισμό όλων των συνδικάτων, των ΜΚΟ και των ομάδων προστασίας καταναλωτών που ασχολούνται με τη λειτουργία της ΕΕ. Αυτό πρακτικά σημαίνει ότι σε κάθε υπάλληλο της ευρωπαϊκής ένωσης, που ασχολείται με ζητήματα τραπεζών, αντιστοιχούν τέσσερις εκπρόσωποι λόμπι.

Στην «καρδιά» της τραπεζικής εισβολής βρίσκεται το περίφημο Διεθνές Χρηματοπιστωτικό Ινστιτούτο (IIF). To «υπερόπλο» των τραπεζιτών δημιουργήθηκε το 1983 για να εκπροσωπήσει τα μεγαλύτερα χρηματοπιστωτικά ιδρύματα του πλανήτη απέναντι σε αναπτυσσόμενες χώρες, όπως το Μεξικό, που βυθίζονταν σε κρίσεις δημόσιου χρέους.

Σε αντίθεση με ό,τι υποστηρίζουν ορισμένοι η Ευρωπαϊκή Ένωση δεν καταλήφθηκε από τις μεγάλες επιχειρήσεις αλλά δημιουργήθηκε από αυτές. Από την εποχή των συμφωνιών Άνθρακα και Χάλυβα και αργότερα με τη συνθήκη του Μάαστριχτ (όπου συγκεκριμένα λόμπι τραπεζιτών και βιομηχάνων όπως το AMUE, επέβαλαν τη δημιουργία του ευρώ) οι ομάδες πίεσης των ευρωπαϊκών αστικών τάξεων καθόριζαν και τις τελευταίες λεπτομέρειες της πολιτικής της ΕΕ.

Άρης Χατζηστεφάνου
ΠΡΙΝ, 19/3/2017

ΤΟ «ΚΡΥΦΟ ΣΧΟΛΕΙΟ»

Μέσα στην Αθήνα του 2017, μέσα στην καρδιά της μητρόπολης, πίσω από σφραγισμένες πόρτες, καγκελόφραχτες μάντρες με συρματοπλέγματα, περικυκλωμένο από ένοπλους φρουρούς βρίσκεται το σύγχρονο κρυφό σχολείο της εποχής μας. Αυτή τη φορά δεν είναι οι Οθωμανοί οι οποίοι απαγόρευσαν με κάποιου είδους φιρμάνι την πρόσβαση στην εκπαίδευση αλλά η αναλγησία της γραφειοκρατίας, ο κοινωνικός στιγματισμός, η ατολμία και η έλλειψη κοινωνικής ευαισθησίας των υπευθύνων.

Μετά από μακροχρόνιους αγώνες των κρατουμένων λειτουργούν εντός των φυλακών Κορυδαλλού σχολείο δεύτερης ευκαιρίας (ΣΔΕ)- γυμνάσιο- και ΙΕΚ το οποίο μάλιστα πρόσφατα ξεκίνησε τη λειτουργία του. Λύκειο εντός της φυλακής δεν υφίσταται για να γεφυρώσει το σύνολο της εκπαιδευτικής διαδικασίας. Το λύκειο είναι λοιπόν το κρυφό σχολείο που λειτουργεί άτυπα εντός της φυλακής. Υπάρχουμε κι εμείς εδώ κάποιοι κρατούμενοι οι οποίοι παλεύουμε για να έχουμε πρόσβαση στο κοινωνικό αγαθό της παιδείας. Βάσει νόμου αναγνωρίζουμε ότι έχουμε στερηθεί μόνο την ελευθερία μας, κι αρνηθήκαμε το «σωφρονισμό» του συστήματος γιατί βρωμούσε ψυχοφάρμακα, από αυτά που μοιράζονται αφειδώς στους συγκρατούμενους μας οι οποίοι περιφέρονται σα ζόμπι υπό την επίδραση τους.

Έτσι λοιπόν κάναμε αιτήσεις και γραφτήκαμε στο λύκειο που βρίσκεται ακριβώς απέναντι από τη φυλακή και κάποιοι από εμάς προετοιμαζόμαστε φέτος για να δώσουμε εισαγωγικές εξετάσεις στο Πανεπιστήμιο, ενώ άλλοι για να περάσουν τη Α΄ λυκείου. Δυστυχώς για εμάς δεν υπάρχουν ούτε καθηγητές, ούτε βιβλία, ούτε καν αίθουσες κι έτσι μπλέξαμε με τον κυκεώνα της γραφειοκρατίας.

Απευθυνθήκαμε στην ΕΛΜΕ η οποία εθελοντικά κινητοποιήθηκε και ευαισθητοποίησε κάποιους καθηγητές του Δημοσίου, οι καθηγητές του ΣΔΕ και του ΙΕΚ κινητοποιήθηκαν και μας φέρανε βιβλία , μας παραχωρήσανε αίθουσες και γενικότερα ανακαλύψαμε εντός και εκτός των τειχών ότι έχουμε κάποιους συμμάχους στον αγώνα μας αυτό. Από την άλλη μεριά οι δυσκολίες πολλές διότι για την εγγραφή μας και μόνο στο λύκειο χρειάστηκε να πάρουμε την έγκριση του γενικού γραμματέα του υπουργείου Παιδείας!!

Δυστυχώς όμως κανείς δεν μας εγγυείται ότι όντως θα δώσουμε τις πανελλαδικές εξετάσεις. Για να περάσουμε το δρόμο απέναντι θα χρειαστεί να περικυκλωθεί το σχολείο από πάνοπλους αστυνομικούς και εμείς να μεταφερόμαστε σιδηροδέσμιοι εντός του σχολείου. Χρειαζόμαστε ξεχωριστή άδεια εισαγγελέα η οποία θα εγκρίνεται από το συμβούλιο της φυλακής για κάθε ένα μάθημα των εξετάσεων , έγκριση της μεταγωγής μας από το ΚΕΜ, διάθεση αστυνομικών από το Μεταγωγών, προετοιμασία ξεχωριστής σχολικής αίθουσας εντός του λυκείου, δηλαδή με άλλα λόγια συνεννόηση τριών ξεχωριστών υπουργείων του Παιδείας, Δικαιοσύνης και Προστασία του πολίτη. Η τοπική κοινωνία από τη δικιά της πλευρά αντιστέκεται με τον τρόπο της , κανείς δε θέλει το παιδί του να περιβάλλεται εντός του σχολείου του από πάνοπλους φρουρούς και να δίνει εξετάσεις με αυτό τον τρόπο.

Η δικιά μας πρόταση απλή και ξεκάθαρη, να αποσταλούν τα θέματα των εξετάσεων στο τοπικό αστυνομικό τμήμα, το οποίο με τη σειρά του θα μας τα μεταφέρει εντός της φυλακής και χώρος διεξαγωγής των πανελλαδικών να γίνουν οι αίθουσες του σχολείου δεύτερης ευκαιρίας. Επίσης θα μπορούσαν να αποσταλούν οι ανάλογοι επιτηρητές από την Επιτροπή εξετάσεων διασφαλίζοντας έτσι το αδιάβλητο των εξετάσεων και βάζοντας έτσι μια παρακαταθήκη για να ιδρυθεί και να ξεκινήσει από την επόμενη σχολική χρονιά το λύκειο εντός του καταστήματος κράτησης Κορυδαλλού.

Θεωρούμε ότι έχει έρθει πια ο καιρός να καταργήσουμε το «κρυφό σχολείο» και να δημιουργήσουμε κι αυτή τη βαθμίδα εκπαίδευσης εντός της φυλακής που κρατούμαστε. Επειδή όμως οι ανεύθυνο-υπεύθυνοι περισσεύουν σε αυτή τη χώρα κι επειδή δυστυχώς μια χούφτα εξουσία ζυγίζει πιο βαριά από ένα φορτηγό δίκαιο, επιζητούμε μια πολιτική λύση στο ζήτημα αυτό. Κι αν η κυβέρνηση επιδιώκει κι αυτή μια πολιτική λύση στα αδιέξοδα των εκβιαστών – δανειστών, θα ήταν σώφρων να αναλογιστεί ότι για να αλλάξει αυτός κόσμος χρειάζεται πρώτα να αλλάξουμε εμείς τη στάση και αντίληψη μας και μετά ο άλλος. Χρειάζεται να ξεπερνάμε την υπεροπτική και απαξιωτική ματιά στους αδύναμους οδηγώντας τους σε τέλμα.

Ας είναι η ταλαιπωρία που υφιστάμεθα η τελευταία και ελπίζουμε ότι με το παρόν κείμενο θα βρούμε ευήκοα ώτα και περισσότερους συμμάχους στον αγώνα μας για μόρφωση και παιδεία στη φυλακή

Κρατούμενοι του κρυφού σχολείου των φυλακών Κορυδαλλού

Εθελοντισμός: Τυραννία της Βοήθειας ή Αλληλεγγύη;

Με τον εθελοντισμό έχω πολλά «θέματα». Προσφέρω εθελοντική εργασία πολύ σπάνια, ελάχιστες ώρες και μόνον σε ό,τι έχει να κάνει με τη δουλειά μου και μάλιστα μόνο σε εκείνα τα πεδία που αγαπώ πολύ και στην ουσία τα επιλέγω για να «αναγκαστώ» να ασχοληθώ λίγο περισσότερο μαζί τους ώστε να τα «μάθω» καλύτερα (δηλαδή λειτουργώ εγωιστικά! Το παραδέχομαι!) Γι’ αυτό λοιπόν αυτό που προσφέρω δεν το λέω εθελοντισμό ούτε και βοήθεια. Το λέω δωρεάν παροχή υπηρεσιών με στόχο να κερδίσω στο μέλλον κάτι απ’ αυτό. Είναι τακτική marketing! Κι αυτό δεν είναι κακό… απλά πρέπει να λέμε τα πράγματα με το όνομά τους.

Η «Τυραννία της Βοήθειας» και ο Εθελοντισμός

Ο εθελοντισμός που επικρατεί και προωθείται σήμερα είναι εκείνος που έρχεται να αντικαταστήσει την κοινωνική πολιτική (αυτή είναι μία πλευρά του νομίσματος). Μία πολιτική που λέει…ας βάλουμε στο τριπάκι τους ανθρώπους να βοηθούν τους αδύναμους, τους οποίους εμείς τους έχουμε καταστήσει αδύναμους μέσα από το σύστημα που ανακυκλώνεται συνεχώς και έτσι να τους κρατούμε απασχολημένους, να τους τονώνουμε τον εγωισμό και ταυτόχρονα να γίνεται η δουλειά μας σε πολλαπλά επίπεδα.

Η τυραννία είναι μια κατάσταση επιβολής, μια κατάσταση μη φυσική. Σε αποδυναμώνει και σε βάζει σ’ ένα φαύλο κύκλο αυτολύπησης και λύπησης για τους άλλους. Σ’ ένα σύστημα που εσύ αποτελείς ένα γρανάζι του πολύ μικρό αλλά ταυτόχρονα πολύ σημαντικό για την επιβίωση του κοινωνικού κατεστημένου. Σε μία ενοχική κατάσταση… Και ως «τυραννία της βοήθειας» ονομάζω τον εθελοντισμό. Αυτού του είδους η τυραννία εφαρμόζεται μ’ έναν «γλυκό» και ταυτόχρονα «απαλό» τρόπο στοχεύοντας ύπουλα στο συναίσθημά μας και όχι στην αίσθηση ή/και την ενσυναίσθηση. Και άρα δεν μπορεί να έχει καμία σχέση με τη Φύση και άρα με τη φύση μας γιατί δεν ενέχει καμία ομορφιά, καμία εκτίμηση.

Και υπάρχουν δύο φάσεις «Τυραννίας της βοήθειας». Η μία είναι αυτή που μας την επιβάλλει το σύστημα. Είναι αυτή που μας βάζει στο τριπάκι. Που μας πιπιλίζει την ψυχή και το μυαλό. Και μόλις τα καταφέρει να μας επιβληθεί πλήρως τότε «μπαίνουμε» στη δεύτερη φάση της που δεν είναι τίποτα άλλο από την εφαρμογή της από εμάς προς τους άλλους. Προς τους άλλους που στην ουσία τους θεωρούμε ανίκανους (γι’ αυτό τους βοηθάμε), τους θεωρούμε καημένους, αδύναμους. Τους καταδικάζουμε!

Η τυραννία της βοήθειας και κάθε είδους τυραννία γεννάει τυράννους, τους πολλαπλασιάζει για να δικαιολογεί την ύπαρξή της και φυσικά για να συνεχίσει να υπάρχει.

Υπάρχει όμως και η άλλη όψη του νομίσματος. Τον εθελοντισμό τον εκμεταλλεύονται και οι αδύναμοι. Τους επιτρέπει να παραμένουν σε μία κατάσταση παράδοσης. Και αυτός ο εθελοντισμός γεννάει και άλλους πολλούς καημένους. Γεννάει και άλλους συμβιβασμένους.

Τι ομορφιά μπορεί να έχει το να πηγαίνεις τα παλιά σου ρούχα στους φτωχούς επειδή δεν σου κάνουν ή γιατί πάχυνες ή γιατί δεν τα θες ή γιατί τα αντικατέστησες με καινούργια; Τι εκτίμηση επιδεικνύεις στα παιδιά της Αιθιοπίας όταν πληρώνεις ένα ποσό κάθε μήνα στην Action Aid για να κάνει έργα για να ζουν αυτά τα παιδιά πιο ανθρώπινα στη χώρα τους ενώ εσύ κοιμάσαι ήσυχος, έχοντας ήσυχη και τη υποτιθέμενα υπαρκτή συνείδησή σου, νιώθοντας «ανώτερος» στην ουσία απ’ αυτά τα παιδιά;

Η δε «Τυραννία της Βοήθειας» σε κάνει να πιστεύεις ότι είσαι μεγαλόκαρδος. Ότι δίνεις δωρεάν πράγματα και συνεισφέρεις στο κοινό καλό ενώ στην ουσία το κάνεις για να έχεις ανταλλάγματα… πελάτες, υποστηρικτές, followers…

Και τι να κάνουμε δηλαδή;

Η ερώτηση που δέχομαι όταν εκφράζω την παραπάνω άποψη είναι η εξής: «Και τι να κάνουμε δηλαδή; Να αφήσουμε τους ανθρώπους να πεινάσουν; Τα παιδιά να πεθάνουν; Τι φταίνε αυτά αν οι πολιτικοί μας είναι ανίκανοι»!

Και αυτό που έχω να απαντήσω είναι: «Οι πολιτικοί μας είναι ανίκανοι γιατί εμείς είμαστε ανίκανοι. Είμαστε ανίκανοι να δούμε τον εαυτό μας και να τον εξελίξουμε. Είμαστε ανίκανοι να ανεχτούμε τα λάθη μας, τον «κακό» μας εαυτό. Είμαστε ανίκανοι να μας αποδεχθούμε, να μάθουμε και να πάμε παρακάτω. Και όσο διαιωνίζεται αυτή η ανικανότητα άλλο τόσο θα διαιωνίζονται και οι ανίκανοι πολιτικοί μας. Το θέμα δεν είναι η πολιτική. Το θέμα είναι ο άνθρωπος και πώς αυτός βλέπει τον εαυτό του μέσα σε όλο αυτό το κοινωνικό πλαίσιο. Το θέμα είναι κατά πόσο ο άνθρωπος θέλοντας να ξεφύγει από τον ίδιο του τον εαυτό προσπαθεί να βοηθήσει τους άλλους να σωθούν. Το θέμα είναι κατά πόσο ο άνθρωπος θέλει να το «παίξει» Θεός χωρίς όμως να είναι.

Τι είναι Εθελοντισμός;

Εθελοντισμός σύμφωνα με τον Μπαμπινιώτη είναι η οργανωμένη προσφορά υπηρεσιών στο κοινωνικό σύνολο χωρίς την απαίτηση ανταλλάγματος. Κατά την άποψη μου ο εθελοντισμός δεν προϋποθέτει την ύπαρξη αρμονικών σχέσεων μεταξύ των ανθρώπων που προσφέρουν και των ανθρώπων που δέχονται την προσφορά. Είναι περισσότερο μία άνιση σχέση. Ο προσφέρων είναι πιο «ψηλά» στην κοινωνική κλίμακα. Είναι πιο δυνατός. Αυτός που δέχεται την προσφορά, τη βοήθεια, ο καημένος είναι ουσιαστικά ο loser, έτσι παρουσιάζεται, που δεν έχει την ικανότητα ούτε τον ίδιο του τον εαυτό να φροντίσει. Και έτσι διαιωνίζεται αυτό το σαθρό σύστημα. Και ο «δυνατός» γίνεται ακόμα πιο δυνατός ενώ ο αδύναμος χάνεται μέσα στην ίδια του την αδυναμία, πηγαίνει πιο βαθιά στο βούρκο.

Τι είναι Αλληλεγγύη;

Η αλληλεγγύη είναι κάτι πολύ διαφορετικό. Προϋποθέτει την ισότιμη σχέση μεταξύ των ανθρώπων όπου υφίσταται μία αμοιβαία ηθική ή υλική ανταλλαγή στήριξης. Το κλειδί εδώ είναι το «αμοιβαίο». Προϋποθέτει την ύπαρξη «αληθινών» ανθρώπων που νοιάζονται από καρδιάς για το διπλανό τους και όχι εγκεφαλικά/νοητικά. Ανθρώπων αυθόρμητων, χωρίς στρατηγικές καταπάτησης της ανθρώπινης αξιοπρέπειας. Χωρίς θέληση για εξουσία και κέρδος. Η αλληλεγγύη προϋποθέτει την ύπαρξη οριζόντια δομημένων ομάδων, όχι ιεραρχικά!

Τι θα πρέπει να επιλέξουμε;

Θα το πω και με business όρους. Η αλληλεγγύη είναι μία «win-win» κατάσταση ενώ ο εθελοντισμός είναι μία κατάσταση «win-lose» ή ακόμα ακόμα τελικά αν το δούμε σε μία άλλη διάσταση… «lose-lose»! Η αλληλεγγύη «υποκινείται» από αγαθές προθέσεις ενώ ο εθελοντισμός είναι ένα «κακό» σύγχρονο κατασκεύασμα που εμφανίζεται με το προσωπείο της αλληλεγγύης χωρίς όμως να ανταποκρίνεται στα υψηλά της standards! Ο εθελοντισμός είναι μία εγωιστική promotional δωρεά/χορηγία ενώ η αλληλεγγύη είναι η ισόρροπη ανταλλαγή ενέργειας βασισμένη στην Φυσική Τάξη! Ο εθελοντισμός είναι προϊόν του συστήματος ενώ η αλληλεγγύη είναι προϊόν του μη-συστήματος, του Φυσικού συστήματος!

Τι επιλέγετε;;; Τη συνέχιση αυτού του φαύλου κύκλου που μας φέρνει συνεχώς στο ίδιο σημείο ή την εξέλιξη;;;

Και θυμηθείτε! Οπουδήποτε υπάρχει ελπίδα (όχι θέληση) υπάρχει και τρόπος!

Δήμητρα Ζερβάκη, ΕΜΒΑ, PMP, TTT

Photo credit: Atelier Teee / Foter / CC BY-NC-ND